X
تبلیغات
علوم تربیتی - • تغييرات طبيعي فيزيولژي بدن در دوران بارداري

علوم تربیتی

• تغييرات طبيعي فيزيولژي بدن در دوران بارداري

•    تغييرات طبيعي فيزيولژي بدن در دوران بارداري
   در دوران بارداري در تمام دستگاههاي بدن تغييراتي ايجاد مي گردد كه اين تغييرات در برخي از دستگاهها نظير دستگاه توليد مثل بسيار مشخص بوده و در بعضي ديگر از قبيل دستگاه گوارش ، گردش خون ، ادراري و ... آنقدر مشخص نيست .اين تغييرات عبارتنداز :
•    تغييرات در دستگاه توليد مثل
•    تغييرات در دستگاه گوارش
•    تغييرات در دستگاه گردش خون
•    تغييرات در دستگاه ادراري
•    تغييرات در دستگاه تنفس
•    تغييرات استخواني و دندانها
•    تغيير در پستانها
•    تغييرات در پوست
•    تغيير در ترشح هورمونها
•    تغيير در وزن بدن
•    تغيير در سوخت و ساز بدن
•    كه به شرح دو مورد آخر مي پردازيم :

•    تغيير در وزن بدن
   در سراسر دوران حاملگي ، وزن مادر باردار بطور ميانگين حدود 10 تا 12 كيلوگرم افزايش مي يابد كه اين افزايش مربوط به وزن جنين ، وزن جفت ، مايع آمينوتيك ، اضافه وزن رحم ، اضافه حجم خون ، اضافه وزن پستانها ، ذخيره چربي و آب در نسوج بدن است . قسمت اعظم اين افزايش وزن در سه ماهه دوم و سوم آبستني صورت مي گيرد.
•    تغيير در سوخت و ساز بدن
   در جريان حاملگي ، ميزان سوخت و ساز بدن افزايش مي يابد . اين افزايش ، مادران باردار را قادر به تامين نيازهاي دوران بارداري مي سازد كه عمدتا مربوط به ذخيره مواد لازم جهت جانشين شدن بافتهاي از بين رونده طبيعي بدن ، رشد و تكامل جنين و تشكيل پرده ها و جفت ، آمادگي براي زايمان و بالاخره آمادگي براي شير دادن نوزاد است .
•    عوارض و ناراحتيهاي شايع در دوران بارداري
دوران بارداري غالب اوقات به طورطبيعي وبدون عارضه اي مهم سپري مي گردد ولي با وجود اين ، گروهي از زنان باردار دچار ناراحتي و عوارض گوناگون مي گردند . اغلب اين اختلالات جزئي بوده و جان جنين و مادر را تهديد نمي كنند ، ليكن عليرغم جزئي بودن ، نبايد از توجه به آنها غفلت نمود . مادر حامله بايد توجه داشته باشد كه اگر ناراحتي او ادامه يافت به اطلاع پزشك متخصص زنان برساند تا درمان گردد .
   برخي از ناراحتي ها و عوارض شايع دوران بارداري عبارتنداز :
•    برخي از ناراحتي ها و عوارض شايع دوران بارداري عبارتنداز :

•    1 – تهوع
•    2- سوزش معده و احساس ترش كردن
•    3 – نفخ شكم 
•    4- ويار حاملگي
•    5 – كمخوابي و بيخوابي
•    6 – يبوست
•    7 – واريس پاها
•    8 - انقباض عضلات پا
•    9 – ورم دست و پا
•    10 – بواسير
•    11- تنگي نفس
•    12 -ترشحات خوني و لكه بيني
•    1 - تهوع
   حالت تهوع معمولا در سه ماه اول حاملگي وجود دارد . در حدود نيمي از مادران حامله دچار حالت تهوع مي گردند .خوردن نان خشك يا بيسكوئيت حس تهوع را كم مي كند . اگر مادر سعي كند كه معده اش خالي نباشد ، حالت تهوع كمتر خواهد بود . مادر هرگز نبايد خود را تحريك به استفراغ نمايد .
    بعضي از مادران هر روز مختصري استفراغ مي كنند ولي اين حالت خودبخود ازبين مي رود . ولي گاه استفراغ بسيار شديد شده و حالت بيماري بخود مي گيرد . در چنين حالتي ، اگر استفراغ مادر ادامه پيدا كرد و مخصوصا اگر در نتيجه استفراغ وزن مادر كم شد ، بايد از پزشك كمك گرفت .
•    2- سوزش معده و احساس ترش كردن
    ترش كردن حالتي است كه شخص در قسمت بالاي معده و مري احساس سوزش مي كند كه ممكن است همراه با آروغ زدن باشد . اين احساس سوزش هيچ رابطه اي با قلب ندارد و در اثر تنبلي در فعاليت معده و روده و پس زدن شيره معده به داخل مري حاصل مي شود و در اصل حالت خفيفي از سوء هاضمه است .
   براي برطرف كردن اين حالت 1- دقت در رژيم غذايي و حذف غذاهاي چرب و دير هضم مي باشد . در ضمن بايد از تندخوري و پرخوري اجتناب نمود . 2- جويدن آدامس و 3 - خودن يك قاشق مربا بعد از غذا
   در صورت ادامه اين حالت و بروز ناراحتي هاي بيشتر بايستي به پزشك مراجعه شود.
•    3 – نفخ شكم
   انبساط روده و معده كه در اثر تجمع گاز در آنها حاصل مي گردد نفخ ناميده مي شود . نفخ ممكن است به تنهايي يا همراه با ترش كردن رخ دهد . علت نفخ اين است كه چون بزرگي زهدان و فشار آن مانع حركت طبيعي محتويات روده با سرعت معمولي مي باشد ، لذا باكتريهاي روده فعاليت زياد و غيرعادي نموده و ايجاد نفخ مي كنند .
    رژيم غذايي مناسب و پرهيز از غذاها و سبزيجاتي كه پرحجم و نفخ آور هستند مانند كلم ، خيار ، بادنجان ، گوجه فرنگي ، كلم پيچ ، حبوبات و پياز ، درمان نفخ شكم در دوران بارداري است . اين ناراحتي همچنين توسط داروهايي كه عمل هضم و جذب غذا را تسريع مي كنند برطرف مي گردد .
•    4- ويار حاملگي
   يك ميل هوسانه اي است كه نسبت به بعضي از مواد و غذاها پيدا مي شود .اگر چه اين حالت را بعضي از زنان غير آبستن نيز دارند ولي بطور مسلم ويار مخصوص حاملگي است . حالت ويار نه تنها نسبت به مواد غذايي عادي پيدا مي شود ، بلكه گاهي مواد ديگري كه جزو غذاها نيستند و براي بدن نيز مضر مي باشند ، مانند گچ ديوار ، خاك روي زمين و زغال مورد ميل و هوس خانمها قرار مي گيرند . ترشيجات و غذاهاي ترش ، از جمله موادي هستند كه زنان باردار ميل و رغبت زيادي به خوردن آنها نشان مي دهند .
•    5 – كمخوابي و بيخوابي
   اگرچه اوايل حاملگي معمولا با خواب راحت و زياد توام مي باشد ، ولي هفته هاي آخر آن اغلب همراه با كمخوابي و يا بيخوابي است . عوامل متعددي از جمله حركات بچه در داخل شكم ، تنگي نفس ، گرفتن عضلات و فكر زايمان موجب اين ناراحتي مي گردند . براي برطرف كردن آن ، اجتناب از پرخوري و نوشيدن مايعات زياد ، قدم زدن در هواي آزاد قبل از خواب و حمام كردن مفيد است .
  تعداد معدودي از زنان حامله ممكن است در هفته هاي آخر دوره حاملگي مجبور به استفاده از داروهاي مسكن خواب آور شوند كه مصرف اينگونه داروها حتما بايستي تحت نظر پزشك معالج باشد .
•    6 - يبوست
    يكي از عوارض بسيار شايع دوران بارداري است و علت آن بيشتر مربوط به كند شدن حركات روده در اثر فشار رحم بر روي دستگاه گوارش مي باشد . اگر مادر حامله قبلا هم دچار ناراحتي رگوارشي و يبوست بوده است ، در دوران حاملگي يبوست او زيادتر خواهد شد . زيرا مادر در دوران حاملگي كمتر راه مي رود و بيشتر استراحت مي كند ، عضلات صاف بدن فعاليت كمتري دارند و جنين كه در حال رشد است به روده فشار مي اورد .
   در صورتي كه يبوست مادر ادامه پيدا كند ممكن است منجر به پيدايش بواسير اگر مادر حامله دچار يبوست شد نبايد داروهاي ملين مانند روغن كرچك و مسهل هاي نمكي و شياف مصرف كند.
   براي جلوگيري از شدت يبوست بايد 1 - مايعاتي مانند آب ميوه به مقدار زياد بنوشد ،2 - ميوه ها و سبزيجاتي كه مواد زايد و جذب نشدني دارند مصرف كند ،3 - به تمرين و ورزش بپردازد و متحرك باشد .
    مادر بايد سعي كند عادت هميشگي اجابت مزاج خود را انجام دهد ولي هيچگاه نبايد براي دفع مدفوع به خود فشار بياورد .

•    7 – واريس پاها
•    واريس نتيجه اتساع وريدهاي سطحي ( عروق خوني كه خون بدون اكسيژن را به قلب مي رساند .) ران و ساق پا است و اكثرا نتيجه اضافه وزن پيداكردن در دوران حاملگي است . درد و ناراحتي ناشي از واريس را مي توان از طريق : 1 - بالا نگهداشتن پا و ساق و ران را كم كرد . 2 - مادر بايد پاهاي خود را روي صندلي يا  ميزعسلي يا چند عدد بالش قرار دهد . 3 - پوشيدن جوراب هاي مخصوص واريس نيز كمك مي كند .
•    8 - انقباض عضلات پا
   انقباض ناگهاني عضلات ساق پا ممكن است در دوران حاملگي اتفاق بيافتد .
•    دلایل انقباض عضلات پا
1-کم شدن جریان خون
2-کاهش کلسیم بدن
3-علل ناشناخته
راههای پیشگیری
1-مصرف روزانه موادغزایی سرشار ازکلسیم
2-مصرف قرص کلسیم
3-مالش دادن عضلات پا
4-بالانگهداشتن پادرزمان استراحت
•    9 – ورم دست و پا
   مختصر تورم ناحيه قوزك پا و يا ساق پا ، نزد اغلب زنان باردار تا حدي طبيعي بوده و بعد از زايمان برطرف مي گردد ولي اگر ورم زيادتر شده و قسمت هاي ديگر مانند دست و يا صورت را فرا گيرد بايستي درصدد درمان آن برامد . علت عمده ورم ساق پا و قوزك پا ، زياد شدن فشارخون وريدي است كه گاهي در اثر ايستادن مداوم روي پاها است ولي بيشتر به علت فشار رحم روي وريدهاي لگن ايجاد مي گردد . البته جمع شدن زياده از حد نمك در بدن نيز عامل مهم ديگري در پيدايش ورم مي باشد .
  پیشگیری ودرمان:
مختصر تورم قوزك پا ، احتياج به درمان خاصي ندارد و خودبخود با استراحت و رژيم غذايي مناسب از بين مي رود ولي چناچه ميزان تورم زياد بوده و مخصوصا دستها و صورت را فراگرفته باشد بايد تحت نظر پزشك متخصص دقيقا معاينه شده و مداوا گردد . مسلما رژيم غذايي كم نمك در برطرف كردن ورم پا ، نقش بسيار مهمي را بازي مي كند . تورم زياد بدن ، همرا با فشار خون بالا و آلبومين در ادرار از علايم مسموميت بارداري هستند و مادراني كه مبتلا مي شوند بايد شديدا مراقبت شده و تحت درمان كامل قرار گيرند .
•    10 - بواسير
   تعریف: بواسير در اثر بزرگ و گشاد شدن سياهرگهاي اطراف مقعد ايجاد مي شود حاملگي به تنهايي نمي تواند موجب بواسير شود ، مگر اينكه همراه با يبوست باشد . زيرا مدفوع سفت و زور زدن در هنگام دفع مدفوع دو عامل اساسي در ايجاد بواسير است .
 تحت چنين شرايطي سياهرگها بزرگ ، متسع و دردناك گشته و اغلب موجب خارش و خونريزي خفيف در اطراف مقعد مي گردد . بنابراين اولين اقدام براي درمان بواسير ، برطرف نمودن يبوست است . استفاده از حوله گرم در اطراف مقعد نيز در رفع موقت اين ناراحتي بي تاثير نيست . اگر بواسير شديد و باخونريزي توام باشد براي درمان قطعي مراجعه به پزشك الزامي است .
•    11- تنگي نفس
   بر اثر فشاري كه رحم بزرگ شده ، به ششها وارد مي كند ، در دو ماه آخر دوره حاملگي تنگي نفس امري عادي است . براي درمان تنگي نفس ، اگر خفيف باشد ، مادر حامله درحاليكه روي تختخواب دراز كشيده است مي تواند با قرار دادن تعدادي بالش در پشت خود بنحوي كه سر و شانه بالاتر قرار گيرند استراحت نمايند . بهتر است پنجره هاي اتاق مخصوصا اگر در فصل تابستان باشد باز نگه داشته شوند تا هواي تازه در اتاق جريان داشته باشد . در غير اينصورت هواي اتاق چندين بار در روز مي بايست تهويه گردد .
   اگرچه تنگي نفس در اواخر دوره حاملگي كاملا طبيعي است ، ولي اگر شدت آن به حدي است كه در موقع حركت و بالا رفتن از پله باعث ناراحتي مي شود مسئله را با پزشك بايد در ميان گذاشت . زيرا تنگي نفس ممكن است علاوه بر فشار رحمي ، به علت امراض قلبي  و يا ريوي باشد و در اينصورت مادران بايستي به طور دقيق معاينه شوند و تحت درمان قرار گيرند .
   معمولا يك يا دو هفته قبل از زايمان به علت پايين آمدن سربچه به داخل ناحيه لگن ، از شدت تنگي نفس كاسته مي شود .
•    12 -ترشحات خوني و لكه بيني
 وقتي زن حامله مي شود ، قاعدگي قطع شده و وجود هرگونه لكه بيني و يا غير طبيعي تلقي مي گردد . يكي از علل شايع لكه بيني و خونريزي در سه ماهه اول حاملگي ، سقط جنين و علايم تهديد به سقط است ، بخصوص اگر با دردهاي شكمي همراه باشد .
•    13 - پارگي پوست شكم
   در پوست ناحيه شكم بسياري از زنان باردار خطوط قرمز رنگي ظاهر مي شود كه بعد از زايمان به رنگ سفيد مايل به نقره اي در مي آيد . كه نشانه پاره شدن پوست است و معمولا از نيمه دوم بارداري شروع به ظاهر شدن مي كنند و در ماههاي آخر زيادتر مي شوند .
پيشگيري
 1 – مصرف متعادل ويتامين ها در دوران بارداري
2 – ماساژ روزانه و مرتب چرب كردن پوست با روغن زيتون و پمادهاي حاوي ويتامين 
•    13 - خارش پوست بدن
   خارش در ناحيه پوست شكم و دست و پا بيشتر از ساير نقاط است كه علت آن ممكن است حساسيت بدن به حاملگي باشد .جهت تسكين خارشها ي معتدل و ملايم پوست ، 1 – گرفتن دوش 2 – پاشيدن پودر در نواحي از بدن كه خارش دارد .
   در مواقع آلرژي ، از خوردن غذاهايي كه حساسيت ايجاد مي كنند مانند : تخم مرغ ، ماهي و ميوه جات مانند : توت فرنگي و گوجه فرنگي و هم چنين ادويه جات پرهيز نمود .
    اگر خارشها وسيع بود براي مداواي اساسي بايد به پزشك مراجعه شود .
•    15 – تكرر ادرار
   فشار رحم بر روي مثانه سبب مي شود كه در ماههاي اول دوران حاملگي تعداد دفعات دفع ادرار زياد مي شود و يا مادر فقط حس دفع ادرار داشته باشد . موقعي كه رحم تغيير وضع داد ، فشار رحم مادر از بين مي رود و ممكن است در آخر دوران حاملگي موقعي كه جنين در پايين لگن مادر قرار گرفت ، دوباره ظاهر مي گردد . علت ديگر آن كار كليه مادر در دوران حاملگي افزايش مي يابد .
   اگر تكرار ادرار مادر توام با سوزش يا علامت ديگري باشد بايد به پزشك متخصص رجوع كرد .
•    علايم مهم و خطرناك دوران بارداري
   زنان حامله ممكن است به طور ناگهاني و يا به تدريج مبتلا به علايمي گردند كه عدم توجه و سهل انگاري در آن موجب مخاطراتي براي مادر يا جنين يا هر دو باشد . در چنين مواردي بايد فورا به متخصص زنان مراجعه شود .
  1 – خونريزي يا خارج شدم مايع آمينوتيك ( مايعي كه جنين در آن شناور است .) از واژن .
  2 – سردرد ، تار شدن ناگهاني ديد و پيدايش سرگيجه
  3 – خيز و ورم صورت يا دست و پا
  4 – درد شكم توام با تهوع و استفراغ يا بدون آن
  5 – پيدايش تب و لرز
 

•   
تعاريف و كليات :
    بهداشت مادر و كودك عبارت از مراقبت هاي بهداشتي فراگير ، پيگير و جدي مادران باردار و شيرده و كودكان است كه اگر به خوبي اجرا شود ، مي تواند ضامن سسلامت و حامي كمال يابي انسان باشد و با حصول دو نتيجه مهم كمي و كيفي ، مارا به هدف پرورش نسلي سالم تر و بهتر نزديك كند .حاصل كمي اجراي اين مراقبت ها ،كاهش ميزان مرگ ومير مادران باردار در ايام حاملگي وهنگام زايمان و مرگ و مير كودكان بوده و برايند كيفي اجراي اين برنامه آن است كه همراه با كاهش اين ميزان ها كيفيت زيستي و رشد بيولوژيكي زنده مانده ها به نحوي همه جانبه و مطلوب افزايش مي يابد .كودكان از مرگ رسته ، به دستيابي توانائي هاي بالقوه جسمي ، رواني و عاطفي خود توفيق مي يابند و از اين راه به كيفيت بازده ملي در زمينه بنيادي و اساسي خود ، يعني نيوري سالم و رشد يافته انساني كمك خواهند كرد .
•    تعريف بهداشت مادر و كودك :
   بهداشت مادر و كودك رشته اي است از بهداشت عمومي كه مراقبت و محافظت كامل از زنان و كودكان را بر عهده دارد .
•    اهداف بهداشت مادر و كودك :
   هدف كلي از برنامه هاي بهداشت مادر و كودك ، تامين و نگهداري سلامت جسمي ، رواني و اجتماعي مادران و كودكان جامعه مي باشد كه از طريق ارائه خدمات بهداشتي ، پزشكي ، تغذيه اي و بهزيستي عمل مي كنند . بعبارت ديگر در بالا بردن سطح بهداشت و بهزيستي مادر و كودك و پرورش استعداد و توانائي آنان براي زندگي بهتر و تطابق كلي و مناسب تر با محيط مؤثر است .
•    دامنه فعاليتهاي بهداشت مادر و كودك :
با توجه به اينكه بهداشت مادر و كودك مراقبت كامل و كافي و مداوم و همه جانبه مادران و كودكان را در طول زندگي و به قولي ديگر ، داستان حمايت از نسلي به نسل ديگر را با هدف پروراندن نسل سالمتر و بهتر در بر مي گيرد ، لذا دامنه فعاليت بسيار گسترده اي دارد كه شامل :
•    ا- مراقبتهاي پيش از ازدواج
   شايد منطقي ترين راه براي ارائه خدمات بهداشت مادر و كودك چنين باشد كه زماني كه دختر و پسر جواني بنابر علائق و دوستي مي خواهند با هم ازدواج كنند خدمات بهداشت مادر و كودك آغاز گردد و آن مشورتهاي پيش از ازدواج با هدف پيشگيري از ازدواج نامناسب چه از نظر اجتماعي و چه از نظر پزشكي است .
   اين اقدامات عبارتنداز :

*   بررسي سوابق اجتماعي ، رواني و خانوادگي داوطلبين ازدواج .
*   معاينات كامل پيش از ازدواج بمنظور پي بردن به ناهنجاريها و      بيماريهاي مختلف ارثي ، اكتسابي قابل درمان و غير قابل درمان .
*   آموزش لازم به زن و مرد و تفهيم اينكه توجيه صلاحيت ازدواج الزاما نبايد توجيه كننده صلاحيت اجتماعي ، اقتصادي و رواني آنان براي مادر شدن يا پدر شدن باشد كه در اينجا نقش خدمات آموزشي و تنظيم خانواده در مراحل پيش از ازدواج و پس از آن روشن مي گردد . يك برنامه مترقي بهداشت خانواده هميشه بايد مراقب حاملگي ها و تولدها باشد كه مسلما تولد هاي خواسته پدر و مادر بهترين تولدهاست . در اين صورت باز هم اهميت فاصله گذاري مناسب بين ازدواجهاي زودرس و اولين تولد و بين تولدهاي پي در پي روشن مي شود و برنامه بهداشت مادران چنين رسالتي را به عهده مي گيرد كه به خاطر سلامت مادر و نوزاد خدمات تنظيم خانواده را نيز ارائه دهد .

•    2- مراقبت هاي دوران بارداري :
   هدف اصلي از اينگونه مراقبتها آن است كه حتي المقدور دوران بارداري بخوبي سپري وبه سلامت پايان پذيرد وازمرگ ومير نوزادان ومادران كه دراثر عوارض حاملگي ممكن است ايجاد گردد تا آنجا كه امكان دارد جلوگيري به عمل آيدوبالاخره ازناراحتيهاي روحي و جسمي دوران حاملگي و زايمان و نيز روزهاي بعد از زايمان كاسته شود .
    اگر چه حاملگي امري است طبيعي ، ولي در اثرتغييرات زيادي در كليه دستگاههاي بدن زن حامله بوجود مي آيد و نه تنها بارداري تغييرات جسمي در مادر ايجاد مي كند بلكه زن از نظر روحي نيز مشمول تغيير و تحول مي شود .احساسات مادر نسبت به خودش ، جنين يا نوزادش و همچنين همسرش تغييرات مهمي هستند كه در جريان حاملگي بايد تحت نظر پزشك متخصص قرار گيرد تا با پيدايش اولين علائم غير عادي اقدامات لازم براي حفظ سلامتي او به عمل آيد .
    مراقبتهاي دوران بارداري بايد با آگاهي بموقع از وضع غير عادي زن باردار و مواظبت كامل او بمنظور كاهش مخاطرات حاملگي و مرگ و مير مادر و جنين ارائه شود . در چنين صورتي با توجه به اينكه بزرگترين علل مرگ و مير مادران در كشور ما ، خونريزي ، عفونت و مسموميت هاي حاملگي است ، بايد زنان باردار تحت مراقبتهاي لازم قرار گيرند كه اين اصول عبارتنداز :
*  تشخيص آبستني .
*  توجه به شرح حال كامل زن باردار از نظر اجتماعي و پزشكي و سوابق زايماني او .
*  معاينه مرتب و مداوم زن باردار . دفعات اين معاينه با توجه به نيروي انساني و تجهيزات پزشكي منطقه و شرايط بهداشتي زن باردار متفاوت است ولي بهر حال علاوه بر يك معاينه كامل در اولين مراجعه ، آزمايشهاي لازم براي كنترل وزن ، فشار خون و ورم پا در تمام دفعات مراجعه زن باردار بايد انجام پذيرد . اين مراقبتها باعث مي شود كه آبستني هاي آسيب پذير را به موقع تشخيص داده و تحت مراقبت دراورد .



    منظور از آبستني آسيب پذير ، آبستني است كه در آن امكان ايجاد مخاطرات حاملگي و تهديد سلامت مادر و نوزاد بيشتر مي باشد بنحوي كه نوزاد احتمال ابتلاي بيشتري به نقايص جسمي ، عقلي و اجتماعي كه مانع رشد و تكامل استعداد و يادگيري طبيعي او مي شود خواهد شد . ريشه اين عوارض ممكن است مربوط به دوره پيش از زايمان و يا زايمان و يا پس از زايمان بوده و عوارض در نتيجه توارث يا محيط نامطلوب كه با هم يا بطور جداگانه تاثير مي نمايند بوجود آيد .
    در مراقبتهاي پيش از زايمان بايد عوامل آسيب پذيري مادر از جنبه هاي مختلف بررسي نموده و خدماتي را كه بتوانند در رفع اين عوامل ، سازنده باشند ارائه نمود .
•    اهم اين عوامل عبارتنداز :
الف : عوامل اجتماعي :
   نظير وضع اقتصادي و اجتماعي نامناسب ، فقر ، آبستني نامشروع ، مشكلات مربوط به ازدواج ، سقط جنين غير قانوني ، كمبود يا فقدان خدمات بهداشت مادر و كودك .
ب : عوامل پزشكي :
    نظير بارداري در سنين كمتر از 16 سال و بالاتر از 35 سال ، متناسب نبودن وزن با سن ( لاغري يا چاقي بيش از حد ) ، سوء تغذيه مادر ، بالا بودن تعداد زايمان ها ، عوارض شديد درزايمانهاي قبلي ،عامل  Rh وناسازگاري آن ، عوارض اوليه آبستني و ناهنجاريهاي بارداري و ساير بيماريهاي مادر .ئئئئئئئئئ

•    مراقبتهاي دوران بارداري از نظر سلامت مادران به شرح زير است :
*  جلوگيري و كاهش عوارض دوران بارداري
* كم كردن عوارض و خطرات زمان زايمان و آماده كردن مادر براي انجام زايمان طبيعي .
* بوجود آوردن حلت جسمي و رواني كامل بمنظور تامين سلامت مادر و تامين احتياجات جنين .
* كاهش ميزانهاي ابتلا و مرگ و مير مادران .
•    اهداف بالا در برگيرنده موارد زير كه در ارتباط با سلامت جنين و نوزادان مي باشد خواهد بود :

* پيشگيري از به دنيا آمدن نوزادان مرده و كاهش در تعداد آنها
* پيشگيري از سقط جنين و در صورت امكان درمان موارد تهديد به سقط .
* كاهش ميزان ناهنجاريها و بيماريها در جنين و نوزادان .
* كاهش ميزان مرگ و مير نوزادان طي دوران بارداري و بهنگام زايمان .
* تامين شرايط رشد و تكامل طبيعي در دوران جنيني ، نوزادي و كودكي .

•    3 – مراقبتهاي دوران زايمان و پس از آن :
•    در غالب كشورهاي پيشرفته ، ميزانهاي مرگ و مير كودكان بدليل مراقبتهاي ويژه بنحو بارزي كاهش شديد داشته است .ولي متاسفانه در اكثر ممالك در حال توسعه ، اغلب زايمانها به شيوه هاي سنتي و بدون توجه و رعايت اصول بهداشتي انجام مي پذيرد .
1- بهبود مراقبتهاي حين زايمان و پس از آن بمنظور پيشگيري از خونريزي ناشي از زايمان و عفونتهاي پس از آن

2- وجود اصول صحيح پرستاري پس از زايمان چه در بيمارستان و چه در منزل

3- توجه به بهداشت شخصي ، استراحت ،خواب ، اجابت مزاج ، وضع ادرار، وضع ترشح دستگاه تناسلي در مادر مواظبت از پستانها و معاينات مرتب پس از زايمان
•    4 - تنظيم خانواده
    اگرچه بدون توجه به بحث هاي ايدئولوژيك كه عده اي طرفدار افزايش جمعيت ، گروهي معتقد به جمعيت ثابت و عده اي طالب كنترل مواليدند ، تنظيم خانواده را اتخاذ يك سياست كلي منطبق بر شرايط اقتصادي و اجتماعي كشور براي رفاه بيشتر افراد جامعه بدانيم ، پيوستگي آن را با بهداشت مادران و اثرات مثبتش را بر كيفيت زيست افراد خانواده بخوبي در مي يابيم .
    در جوامع با باروري و رشد زياد جمعيت كه تعداد افراد كمتر از 15 سال در آنها چشمگير و قابل ملاحظه است ، بيشترين نياز بهداشتي ،  مراقبتهاي مادران و كودكان آنهاست و حجم درمان و مراقبت مورد نياز اطفال و كودكان بمراتب بيش از حجم مورد نياز در افراد جوان و ميانسال مي باشد . چراكه كودكان و اطفال بيشتر در معرض بيماري و مرگ و مير قرار دارند تا افراد جوان و ميانسال . از اينرو نسبت بالاتري از پزشك به جمعيت ، تخت بيمارستاني و ديگر خدمات درماني مورد نياز را طلب مي نمايد .
    در جوامعي كه ميزان باروري بالاست زنان ناگذير حاملگي هاي مكرر وبافواصل كوتاهي دارند . در چنين وضعيتي ميزان ضايعات حاملگي بالا ، ميزان مرگ و مير نوزادان زياد ، فقر غذايي شايع و رشد عقلي و جسمي كودكان اغلب غير عادي است . مادران نه تنها از عوارض و بيماريهاي دوران بارداري و زايمان در رنج هستند بلكه در مقابل عوارض و حوادث عمومي نيز مقاومت كمتري دارند . بدليل درگيري دائم آنها در مراقبت از اطفال متعدد ، آنهم در شرائط نامناسب ، كمتر فرصت بدست مي اورند كه از خدمات بهداشتي – درماني ، اگر هم وجود داشته باشد ، استفاده نمايند .
    حاملگيهاي مكرر با فواصل كوتاه ، خطر سقط و نارس بودن طفل را افزايش مي دهند . علاوه براين ، وقتي شير مادر تنها غذاي طفل باشد وقوع زايمان مجدد با فاصله اي كوتاه از زايمان پيشين ، طفل رادر استفاده از شير مادر مانع شده و وي را مستعد ابتلا به بيماريهاي سوء هاضمه مي سازد .
    بررسي ها نشان داده اند با افزايش بعد خانواده ، هزينه سرانه مواد غذايي كمتر شده و در نتيجه كمبود هاي غذايي و سوء تغذيه شايع خواهد بود . سوء تغذيه اگر چه مستقيما موجب مرگ و مير نمي شود ، ليكن موجب ابتلاء طفل به بيماريهاي عفوني گرديده و مرگ ومير ناشي از آنها را افزايش مي دهد .
    نكته : پايين بودن سطح بهداشت و درمان ناشي از كمبود خدمات بهداشتي – درماني بدليل رشد سريع جمعيت ، بيش از هرچيز سلامت مادر و كودك را تحت تاثير قرار مي دهد . چرا كه اين دو گروه بيش از ديگر گروه هاي جامعه در معرض بيماريهاي مختلف و مرگ ومير ناشي از آنها قرار دارند .
•    5-مراقبت از كودكان در سنين مختلف
   اگر هدف نهايي از خدمات بهداشتي را تامين سلامت اكثريت قريب باتفاق افراد جامعه بدانيم و اين هدف ايده ال را در مقابل اين حقيقت قرار دهيم كه در مناطق كمتر توسعه يافته دنيا ، يك پنجم از جمعيت ، زير 5 سال و دو پنجم زير 14 سال هستند ، متوجه مي شويم كه كودكان اكثريت عظيمي از ميليارها انسان روي زمين را تشكيل مي دهند كه به طور طبيعي نيازمنديهاي بيشتري به خدمات بهداشتي دارند .
   
    نگاهي به جمعيت ايران كه داراي رشد سريعي است نشان مي دهد كه اكثريت جمعيت در گروههاي سني پائين قرار دارند . توجه به اين گروه سني در هر جامعه ، سرمايه گذاري براي آينده مملكت است . بايد دانست كه در بعضي از جوامع ، كودكان بيمار با عمر كوتاه خود كه ناشي از پديده عدم تساوي  انسانها در مقابل سلامت و مرگ است با سنگيني بر دوش اجتماعند و بر عكس كودكان سالم و برخوردار از مزاياي بهداشت و فرهنگ و طول عمر ، بزرگترين سرمايه يك كشورند . بنابراين هرگونه اقدامي در جهت توجه به كودكان ، گامي براي به وجود آوردن مهمترين ساخت و بهترين بافت اجتماعي در آينده است . توجه به رشد و تكامل طبيعي در دوران كودكي بوسيله تغذيه خوب و حمايت بهداشتي ممتد و مداوم ، نمايانگر سرمايه گذاري مؤثر در بهداشت و سلامت آينده آنان است .
•    اهم اقدامات بهداشتي كه تحت پوشش بهداشت مادر و
كودك براي اين گروه سني مي توان انجام داد
•    تامين تغذيه كافي و مناسب
•    محافظت در مقابل عفونتها و بيماريها
•    محافظت در برابر سوانح
•    انجام معاينات دوره اي منظم
•    رفع هرنوع نقص جسماني و رواني در صورتيكه وجود داشته باشد
•    تشخيص زودرس و درمان هر نوع بيماري كه ممكن است كودك به آن مبتلا شود
•    فراهم نمودن محيط رواني و روحي كاملا رضايت بخش براي كودكان
•    تاسيس كلينيك هاي بهداشت كودكان براي حل مشكلات جسماني ، رواني و عاطفي آنان

•    نكته : رسالت بهداشت مادر و كودك تنها پائين آوردن ميزان مرگ و مير اطفال نبوده بلكه مي بايست اين موضوع را نيز در نظر گرفت كه اگر اين ميزان پايين مي آيد چه كسي و با چه كيفيتي زنده مي ماند ؟

•    بعبارت ديگر چگونه خدماتي بايد وجود داشته باشد تا كودك به جميع تواناييهاي جسمي ، عقلي ، رواني و عاطفي خود برسد . در اينجا به اين مفهوم بايد تكيه كنيم كه مبارزه با بيماريهاي واگير گروهي را به اسم  ” از مرگ رستگان ” در جامعه پديد مي اورد و رسالت بعدي بهداشت مادر و كودك اينست كه چگونه اين گروه كثير ” ازمرگ رستگان ” را به افرادي فهيم و توانا تبديل نمايد .
•     6 - مراقبت از كودكان معلول و عقب افتاده
    از آنجا كه كودكان معلول و عقب مانده حق دارند به همان اندازه كه يك كودك سالم و باهوش از زندگي لذت مي برد ، شاد باشد و از زندگي خود لذت ببرد ، بدين جهت لازم است با اقدامات بهداشتي و درماني لازم و برنامه ريزي هاي آگاهانه و اجراي پي در پي آنه ، اينگونه كودكان را به زندگي اميدوار ساخت تا آنان احساس كنند كه مورد علاقه اجتماعند و احتياجاتشان توسط جامعه شناخته شده است ، زيرا لازمه وجودي يك جامعه خوب آنست كه درك آگاهانه اي از مشكلات اين قبيل كودكان داشته و از آنها در همه جا حمايت كرده و در رفع معلوليت و عقب ماندگيشان كوشا باشد كه سهم اقدامات بهداشت مادر و كودك در اين زمينه نيز درخور توجه است .
•    فلسفه ضرورت خدمات بهداشت مادر و كودك
•    بعدعلمي

•    بعد آماري

•    بعد اجرايي
الف – بعدعلمي :
  براساس مباني كلي بهداشت و اصول شناخته شده پيشگيري از بيماريها .  باتوجه به مباني كلي بهداشت كه عبارت از اجراي مسائلي غير درماني ، تكيه بر اصل رفتارپذيري انسان در بوجود اوردن باورها و عادات بهداشتي و فراهم كردن شرايط مناسب محيط زيست انساني است ، اصل اساسي در مراقبتهاي بهداشتي مادر و كودك بكارگيري عوامل و توجه مسائلي است كه زمينه ايجاد دو جريان را بنحو زير فراهم مي سازد :
    جريان حركت مطلوب رشد و تكامل انسان از آغاز زندگي تا پايان كودكي كه در آن مهم ترين سير منحني رشدي ، بخصوص تكامل مغز صورت مي گيرد .
    جريان حركت زيستي اجتماعي انسان كه با تامين عوامل مؤثر بر رشد و تكامل افراد يك نسل ، زمينه بهبود رشد و پيشرفت نسلهاي بعدي فراهم مي شود .
ب – بعد آماري:
  براساس اختلاف ميزانهاي آمار حياتي حاصل از اجراي فعال يا غير فعال برنامه در كشورهاي مختلف .
   در اين زمينه با مقايسه آمار كمترين و بيشترين ميزان مرگ ومير مادران باردار ، نوزادان و كودكان كشورهاي مختلفي كه خدمات بهداشت مادر و كودك در آنها با ويژگيهاي جدي بودن يا نبودن ، فراگير بودن يا نبودن و مستمر بودن يا نبودن به اجرا گذاشته مي شود ، مي توان به روشني نقش ارزنده اين خدمات بهداشتي را دريافت .
ج – بعد اجرايي :

   
   مي دانيم كه يكي از شرايط مهم و اساسي در اجراي خدمات مختلف بهداشتي آنست كه هرچه بيشتر با عوامل مختلفي كه مي توان آنها را " معيارهاي انتخاب اولويت" ناميد هماهنگ باشد و مي بينيم خدمات بهداشت مادر و كودك به حد كمال از اين ويژگيها برخوردار است .

•    برخي از معيارهاي انتخاب اولويت عبارتند از :
1 – كثرت يا كميت افراد برخوردار شونده از خدمات .
2 – كيفيت حياتي يا آسيب پذير جمعيت تحت پوشش خدمات .
3 – اثرات آني و آتي حاصل از اجراي خدمات .
4 – استفاده هر چه بيشتراز خودياري مردم در پيشبرد برنامه و اجراي خدمات .
5 – پايداري خدمات عرضه شده بدون نياز به سازمان حفظ و حمايت مستمر.
 6– تنوع و سهولت عرضه خدمات .
    
با توجه به اين ابعاد در مي يابيم كه اجراي برنامه هاي بهداشت مادر و كودك مي تواند ارتقاء دهنده ، پيشگيري كننده و توانبخش باشد و از اين جهت بايد هر چه بيشتر و جدي تر ، به بسط و گسترش مراقبتهاي بهداشتي مادر و كودك توجه شود . چون نگاه نگران يك كودك معصوم سخت تكان دهنده است و امتداد خط اين نگاه به آينده ختم مي شود . چرا كه عدم توجه و مراقبتهاي بهداشتي لازم از كودكان مي تواند به عنوان عامل بسيار مهم در ايجاد يك حلقه معيوب بين رشد نامناسب يك نسل و بوجود آمدن نسلهاي ناسالم بعدي دخالت نمايد .

•    مسايل و مشكلات خدمات بهداشت مادر و كودك
•    عواملي كه موجب كندي حركات بهداشتي كشورهاي در حال توسعه بويژه جهان سوم دخالت دارند كه غالبا ناشي از فقر اقتصادي و عدم برخورداري از دانش و تكنولوژي پيشرفته مي باشد عبارتنداز :
•    دولتها مسائل بهداشتي مردم فقير را كه ضمنا آسيب پذيرترين اقشار مردم نيز مي باشند جدي نگرفته و بنحو كامل به اجرا نمي گذارند .
•    ارگانهاي ارتباط جمعي در زمينه آموزش بهداشت عمومي فعاليت پيگيري ندارند .
•    براي بالا بردن توان اقتصادي خانواده هاي فقير كوشش جدي صورت نمي گيرد .
•    برنامه هاي بهداشت و تنظيم خانواده با دقت به اجرا گذاشته نمي شود .
•    دانشكده هاي پزشكي ، آموزش بهداشت و زمينه هاي دروس بهداشتي را كم ارج و كم محتوا برنامه ريزي و طراحي نموده و با جديت اجرا نمي كنند .
•    كلينيكهاي بهداشتي ، پرسنل ورزيده و تحصيل كرده كافي نداشته و امكانات خدماتي آنان نيز بسيار ناچيز است .
•    كارائي و وسعت طيف تستهاي مختلف براي كنترل ، ارزيابي و پيگيري و يافتن عوارض مختلف و ناهنجاريهاي زمان كودكي در اين كشورها ضعيف بوده و بنحو مؤثر عمل نمي نمايند .
•    عدم تعادل كمي و كيفي بين رده هاي مختلف نيروي انساني ، توزيع نامناسب نيروهاي خدمات بهداشتي درماني در سطح كشور و فقدان امكانات فراگير سرپايي و بيمارستاني در مقايسه با جوامع پيشرفته ، عميقا به چشم مي خورد .
•    بالاخره به سيستم درمان خصوصي و مطب داري مي توان اشاره نمود كه در كشورهاي پيشرفته بيشتر به صورت درمان اصولي بوده ليكن در حال توسعه بويژه جهان سوم غالبا به شكل درمان علامتي و مصرف داروهاي بي هدف انجام مي گير د.
•    3 - تغذيه مادر
•    تمام احتياجات جنين از طريق مادر براورده مي شود . تغذيه ناكافي هم براي مادر و هم براي جنين خطرناك است و باعث مي شود جنين احتياجات خود را از طريق برداشت از عضله و استخوان براورده كند .
•    اگر تغذيه كافي نباشد باعث سقط جنين و يا نارس بودن جنين ويا متولد شدن كودك با وزن كم و اختلالات عصبي و مغزي مي شود . 

•    غذاهايي كه در طبيعت پيدا مي شود انواع مختلفي دارد اما آنهايي كه مورد نياز انسانها هستند شامل :
1 – مواد قندي و هيدراتهاي كربن
2 – چربي ها
3 – پروتئين ها
4 – مواد معدني ( املاح )
5 – ويتامين ها

•    مواد قندي :
•    بخش اعظم انرژي موادغذايي كه بشرمصرف ميكندازهمين دسته تامين مي شود. و چون ارزان قيمت است و تنوع زيادي هم دارد و راحت در دسترس مردم قرار مي گيرد .
•    هر فرد در روز حداقل100 گرم مواد قندي بايد مصرف كند . 
•    منابع مواد قندي : قند،شكر،عسل ،ميوه هاي شيرين ،گندم ،برنج ،ذرت ،جو ،حبوبات ،كشمش ،سيب زميني ،هويج ،چغندر و...
•    چربي ها :
الف : چربي هاي گياهي
ب : چربي هاي حيواني
   چربي ها مهمترين منبع انرژي هستند چرا كه يك گرم قند 4 تا 4.5 كيلو كالري انرژي آزاد مي كنند اما يك گرم روغن 9 كيلو كالري انرژي توليد مي كنند .
   منابع چربيها :روغن هاي كنجد ،زيتون ،ذرت ،آفتابگردان و...
•    پروتئين ها :
•    تامين كننده رشد و نگهداري بافت ها و شركت در ساختمان آنزيم ها و هورمونهاي بدن مي باشد .
منابع پروتئين ها :
گوشت ،تخم مرغ ،شير،ماهي ،ماست ،ودانه هايي مثل :گردو،بادام و...


•    كمبود پروتئين باعث بيماري كواشيوركور مي شود و همچنين اين افراد در برابر عفونت مقاومت كمي دارند . و اغلب  خستگي شديد دارند .
•    مواد معدني :


ازنظركميت حجمش كم ولي خيلي  با اهميت است .
منابع موادمعدني :كلسيم ،يد،پتاسيم ،منيزيم ،آهن و...
•    ويتامين ها :
•    اگرچه تامين كننده انرژي نيستندامابراي رشدوبقاي طبيعي بدن مورداستفاده قرار مي گيرد
•    زمينه هاي دخالت ويتامين ها :1-توليد مثل 2-حفظ سلامتي بدن 3- رشد
•    مصرف ويتامين ها :
•    مصرف بيش از حد ويتامين براي جنين مضر است . مثلا مصرف زياد ويتامين Aو Dدر دوران بارداري بر روي جنين مي تواند باعث شكاف كام ، ضايعات چشمي ، عصبي ، كليوي ، چسبندگي انگشتان ، ناهنجاريهايي در دريچه قلب و كند ذهني .
•    آسپرين كه داروي خوبي است مي تواند باعث ناهنجاريهايي مثل شكاف كام ، مرگ نوزاد در روزهاي اول زندگي و يرقان شود .
•    نكته : بچه هايي كه مادرانشان داروي مسكن مصرف مي كنند نسبت به بچه هاي ديگر توجهشان به محيط كمتر و فعاليت هاي مغزشان در روزهاي اول كندتر است .
•    بنابراين دستور كلي اين است كه در دوران بارداري به خصوص هفته ها و ماه هاي اول بارداري از مصرف هرگونه دارويي بدون تجويز پزشك خودداري شود . 
•    4 - داروها :
•    داروها مثل شمشيردولبه هستندكه يك لبه آن زندگي بهتر وسالمتر انسان راتسهيل ميكند و لبه ديگرسلامت انسان رابه خطرمي اندازد. بي ترديدجنينكه خودكمترين اختياري درمصرف ياعدم مصرف دارو ندارد ممكن است بيشترين آسيب راازلبه عارضه زاي آن دريافت كند.
•    تاثير داروها :
•    الف ) تاثير مستقيم : دارومستقيما وارد بدن جنين مي شود وبه صورت نابهنجاري دراندام هاويااختلالات عصبي بروز مي كند.
•    ب ) تاثير غيرمستقيم : در اين حالت دارو ازطريق اثربرديناميسم جفت ،فعاليت رحم ،تاثير برمتابليسم بدن مادر وتغييردرفعاليت قلبي عروقي وياتنفسي وي مي تواندموجب اختلال تغذيه واكسيژن گيري جنين رافراهم كند
•    داروهايي كه براي افسردگي استفاده ميشود ازقبيل ايمي پيرامين ونورتريژتيلين باعث ناهنجاري دراندام ها ،صورت وبرروي سيستم عصبي مركزي واستخواني جنين تاثيرگذار مي باشد. داروهاي ضد سرطان مي تواندناهنجاري هاي مختلفي رابراي جنين به وجودآورد.
•    مصرف كورتيكواستروئيدها ممكن است موجب مرگ جنين ،شكاف كام ،آنانسفالي،خفگي پس ازتولد،كم وزني نوزاد،سندرم داون ونابهنجاري هاي قلبي وغددفوق كليوي شود
•    تالوميد كه مصرف آن درآبستني ممنوع شده است به عنوان يك داروي آرامبخش تاثيرات سوء زيادي روي نموجسماني جنين داشته است مثلا فقدان استخوان هاي ران وبازو
•    5 - عامل Rh و ناسازگاري خون مادر و جنين
افرادي كه داراي Rh هستند ، در گلبولهاي قرمز خونشان ماده اي دارند كه در برابر سرم خاصي باعث انعقاد خونشان مي شود . برعكس افرادي كه داراي عامل Rh منفي هستند اين ماده را در خون خود ندارند .
بنابراين براي افرادي كه خونشان داراي Rh مي باشد اصطلاح Rh مثبت و كساني كه خونشان فاقد عامل است اصطلاح Rh منفي را بكار مي برند .
•    گروه هاي خوني :
•    بر اساس وجود يا عدم وجود آنتي ژن A و B تشكيل شده اند .
    كسي كه آنتي ژن A دارد : A
    كسي كه آنتي ژن B دارد :B
    كسي كه آنتي ژن A وB دارد :AB
    كسي كه آنتي ژن ندارد : O
و هر كدام از اينها مثبت و منفي دارند .
 بدن مادر در برابر آنتي ژن واكنش نشان مي دهد كه اگر خودي باشد واكنشي نشان نمي دهد ولي اگر غيرخودي باشد واكنش نشان داده و برعليه آن آنتي بادي توليد مي كند .
اگر به كسيكه آنتي ژن A دارد آنتي ژن B تزريق كنيم چون براي بدن ناشناس است آنتي بادي توليد مي كند و ايجاد ناسازگاري مي كند .
•    ناسازگاري خون مادر و جنين نيز از اين امر مستثني نيست و اين اختلال هنگامي رخ مي دهد كه گلبولهاي قرمز جنين داراي آنتي ژن A و يا B بوده و در عين حال در پلاسماي خون مادر آنتي كور ضد A و B وجود دارد . به بيان ديگر هرگاه آنتي ژن هاي A و يا B جنين به مادر منتقل شود ، مادر آنها را به عنوان جسم خارجي نگريسته و آنتي كورهاي ضد A و يا B ضد را ترشح مي نمايد كه اين آنتي كورها از راه جفت به جنين رسيده و در تركيب با آنتي ژن هاي موجود در پوسته گلبولهاي قرمز جنين ، آنها را هموليز و در نتيجه بسياري از نوزادان به علت از بين رفتگي گلبولهاي قرمز خون ، با زردي و يرقان به دنيا مي آيند . ناسازگاري تقريبا در حالتي اتفاق مي افتد كه گروه خوني جنين A يا B بوده و مادر از گروه خوني O باشد .
•    6 – پرتوهاي راديو اكتيو :
در ماه هاي اول مي توانند بر روي جنين تاثيرگذار باشند و ناهنجاريهايي مثل ضايعات چشمي ، اختلالات عصبي و عقب افتادگي هاي ذهني . پرتوهايي مثل اشعه X
•    7 – مشروبات الكلي :
•    بعضي از دانشمندان معتقدند كه دوران جنيني مي تواند به اندازه كل دوره زندگي انسان خطرناك باشد پس مادران بايد خيلي مراقب باشند . اگر مادري به الكل اعتياد داشته باشد ؛ بچه را در معرض خطر نارسايي قلبي ، ضعف عمومي ، ناهنجاريهاي حسي و حركتي كه سندرم الكلي جنين را پايه ريزي مي كند . مصرف سيگار باعث سقط خودبخودي جنين مي شود . 

•    8 – مواد مخدر :
مادراني كه در دوران بارداري معتاد به مواد مخدر باشند بچه هايشان نارس و كم وزن به دنيا مي آيند .
•    9 – سن مادر :
سن مادر در سلامتي جنين تاثير دارد . بررسي شده درصد مرگ و مير نوزادان در مادران زير 20 سال و بالاي 35 سال بيشتر از كساني است كه بين اين سنين است .اگر مادري در سنين پرخطر بچه دار شود ، نوزاد او خطر مرگ در نوزادي و ناقص بودنش زياد است .
•    10 – ضربه و عوامل مكانيكي :
از ورزش هاي سنگين و مسافرت هايي كه احتمال تصادف دارد بايد خودداري شود چون موجب سقط جنين مي شود .
•    11 – وضعيت روحي و عاطفي مادر :
در زمان بارداري وضعيت روحي از چند جهت مهم است . مهمترين مسئله اينست كه فرزندش سالم باشد و محيط خانواده بايد براي ادامه حياط و بارداري مادر مناسب باشد كه مادر از نظر روحي مشكلي نداشته باشد .
 
   بررسي ها نشان ميدهد كه حالت روحي مادر مثل ترس ، نگراني و اضطراب دستگاه عصبي مادر را تحت تاثير قرار مي دهد و يك سري مواد شيميايي از طريق خون مادر ترشح مي شود و وارد خون جنين مي شود و رشد جنين را تحت تاثير قرار مي دهد . و عوارض بعدي آن مثل اينكه بچه خوب غذا نمي خورد ، بي خوابي هاي شبانه ، نفخ و دل درد ، گريه هاي مستمر و ... پس بايد سعي شود كه محيط خانواده از همه نظر براي بارداري مهيا باشد .
•    تغذیه مادر وکودک
•    تقسیم بندی مواد غذایی :
•    1- هیدراتهای کربن یا موادقندی

•    این مواد از 3 عنصرکربن ،هیدروزن واکسیزن تشکیل شده اند بخش اعظم انرژي موادغذايي كه بشرمصرف ميكندازهمين دسته تامين مي شود. و چون ارزان قيمت است و تنوع زيادي هم دارد و راحت در دسترس مردم قرار مي گيرد .

•   

•    اختلالات ناشی ازسوخت ساز کربوهیدراتها

•    درشخص سالم مقدارقندخون درحالت ناشتا درحدود 80تا یکصد میلی گرم در 100میلی لیتر خون است .نیم تا یک ساعت پس ازصرف غذای حاوی هیدراتهای کربن ،قند خون افزایش می یابد وممکن است حداکثر به 160 الی 170 میلی گرم در یکصد میلی لیتر برسد
•    بیماری قند از رایج ترین اشکالات است دراین بیماری هورمون انسولین که جهت ورود گلوکز به داخل سلول لازم است وجود ندارد ویا کم است بنابراین سلول نمی تواند گلوکز را از جریان خون به میزان طبیعی بردارد و مورد استفاده قرار دهد .این امر سبب افزایش گلوکز در خون می گردد واگر این مقدار به بیش از 160 میلی گرم در یکصد میلی لیتر برسد ،گلوکز از راه ادرار دفع می شود .
•    وجود گلوکز در ادرار دلالت بر امکان بیماری قند می کند ودر این صورت کربوهیدرات مصرفی می بایستی تنظیم شود تا مانع تغییر میزان آن درخون گردد.  
•    بیماری دیابت با نشانه هایی چون پرخوری ،پرنوشی وپرادراری وبا علایم افزایش قند خون وپیدایش قند وبالاخره استون در ادرار همراه است .
•    کاهش قند خون که در نتیجه گرسنگی طولانی یا پس از تزریق مقدار زیادی انسولین ویا برخی بیماریهای غدد مترشح داخلی ممکن است بروز نماید که با علایمی چون ضعف عمومی وبیحالی ودر موارد شدید با حالت اغماء همراه است


•    2- چربیها

•    براساس توصیه شورای تحقیقات جهانی تغذیه,لازم است 20 تا 25 درصد کالری در غذای روزانه به وسیله چربی ها تامین گردد . همچنین به منظور حفظ سلامت بدن بهتر است مقدار چربیها ی اشباع نشده بیش از چربیهای اشباع شده انتخاب و مصرف گردد . روغنهای مایع نظیر روغن زیتون ، ذرت و افتابگردان حاوی اسیدهای چرب غیر اشباع بیشتری هستند.   
•    اختلالات ناشی ازسوخت ساز چربیها

•    افزایش چربی خون :
•    افزایش چربی خون عبارت است ازافزایش غلظت چربیهای سرم خون است 

•    تصلب شرابین
•    عارضه ای است که با تغییرات استحاله ای لایه داخلی شریانها همراه است در این عارضه مواد چربی در دیواره داخلی شریانها رسوب می کنند
•    چاقی
•    چاقی به معنی ذخیره شدن چربی اضافی دربدن است اگر مقدار غذایی که خورده می شود بیشتر از میزانی باشد که بدن برای ایجاد انرزی موردنیاز خود مصرف می کند، غذای اضافی بصورت چربی در بافت چربی ذخیره می شود ومنجر به چاقی می شود
•    و ممکن است فشارهای  روحی روانی نیز باعث چاقی شود
•    3- پروتئین ها

•    نقش پروتئین ها در تامین رشد ونگهداری بافتها ،تنظیم موازنه آب ،نگهداری  PHخون وشرکت در ساختمان آنزیمها ،برخی از هورمون ها وپادتنها حائز اهمیت فوق العاده است .
•    رقم 8/0 گرم پروتئین به ازاء هر کیلوگرم وزن بدن در افراد بالغ را می توان به عنوان حدود تقریبی در نظر گرفت .
•    اختلالات ناشی از سوخت وساز پروتئین ها

•    بیماری فنیل کتونوریا از مهمترین آنها به شمار می رود بعضی نوزادان به طور مادر زادی قادر به تولید آنزیم های لازم جهت متابولیسم فنیل آلانین نمی باشند .
•    بیماری هموسیستین اوریا نیز از فراوانترین اختلالات مادرزادی است در این بیماری آنزیم متیوناز (وابسته به ویتامین B6 است )وجود ندارد وبا عقب افتادگی ذهنی ،اسکلت غیر عادی واشکالات بینائی همراه است
•    اختلالات ناشی از کمبود پروتئین

•    از اختلالات اساسی تغذیه ای که در نتیجه کمبود مواد پروتئینی در بدن بروز می نماید کوارشیورکور وماراسموس قابل ذکرند .در کواشیورکور با وجود کمبود کالری کافی در رژیم اما ماراسموس حالتی است که به موارد کمبود کالری که غالبا با کمبود پروتئین نیز همراه است اطلاق می شود .

•    نشانه های اولیه کمبود پروتئین عبارتند از کاهش وزن بدن ، وقفه در نمو ،خستگی وبیحالی ،تحریک پذیری ،تاخیر در التیام زخم ،کاهش مقاومت در برابر عفونت وتشنجات مداوم عضلانی ، در اثر ادلمه کمبود پروتئین اختلالات دیگری چون ورم ، بی کفایتی کبد ، کاهش غلظتروتئین های خون ،کمخونی ،ورقه ورقه شدن پوست ،تغییر رنگ موها وریزش آنها نیز ظاهر می شود .
•    4- مواد معدنی

•    این گروه از مواد غذایی شامل تعداد ی عناصر غذایی می باشند که به صورت املاح معدنی در غذای انسان وجود دارد مواد معدنی عبارتند از : کلسیم ، فسفر ، پتاسیم ، گوگرد ، سدیم ، کلر ، منیزیم ، آهن ، روی ، مس ، منگنز ، ید ، کروم ، فلوئور ، کلبات ، مولیبدنیوم ، سلنیوم
•    اهم وظایف برخی از مواد معدنی مهم در بدن انسان به شرح زیر است :
•    کلسیم : شرکت در ساختمان دندان واستخوان ها ، تنظیم آهنگ وریتم طبیعی ضربان قلب ، کنترل تحریک پذیری عصبی وعضلانی .مهمترین نشانه های کمبود کلسیم عبارت از نرمی استخوانی به شکل راشی تیسم ،پوک استخوانی وهیپوکلسیمی می باشد .
•    منابع کلسیم : زرده تخم مرغ ، حبوبات ، غلات ، گردو، انواع کلم ها ومارچوبه و...

•    فسفر : این عنصر مانند کلسیم در ساختمان دندانها واستخوان ها وارد می شود به علت توزیع زیاد فسفر در غذاهای مختلف دلیلی مبنی بر کمبود فسفروجود ندارد کمبود ممکنست در افرادیکه مقاذیر زیادی آنتی اسید مصرف می کنند مشاهده شود .
•    منابع فسفر : گوشت ،ماهی ، طیوروتخم مرغ و...
  پتاسیم  : تحریک پذیری عصبی وعضلانی را کنترل وتنظیم می نماید . به علت وفور زیاد پتاسیم در غذاهای مختلف دلیلی مبنی بر کمبود پتاسیم وجود ندارد اما در شرایط محرومیت کامل غذایی ،ضایعات شدید بافتی مانند سوختگی های شدید وبیماری کلیوی ،ضعف شدید عضلانی
  منابع پتاسیم: گوشت ،ماهی ،غلات ، میوه وسبزیجات و...
•    آهن : در ساختمان هموگلوبین وبیسیاری از آنزیمهای موثر در تنفس سلولی شرکت دارد بدین جهت عنصر آهن نامبرده درانتقال اکسیزن بوسیله هموگلبین ویا ذخیره آن وتنفس سلولی نقش مهمی ایفاء مینماید.
•    کمبود این عنصر انسان را مبتلا به نوعی کم خونی می کند که با علایمی چون رنگ پریدگی ، ضعف ، کوتاهی دفعات تنفسی ، بی اشتهای وکاهش نسبت اعمال حیاتی بدن  مشخص می گردد .
•    منابع آهن : جگر ، گوشت ، زرده تخم مرغ ، غلات ، سبزیها واسفناج

•    ید : از اجزای متشکله هورمون تیروکسین است که این هورمون از نظر تنظیم نسبت تبادلات مربوط به انرزی در بدن ، رشد وتکامل ومتابلیسم بسیاری از عوامل مغذی وظایف مهمی را بعهده دارد اغلب در میان شیر خوارانی که مادرانشان در دوران نوجوانی وحاملگی ید کمی مصرف کرده اند وهمچنین در نواحی که گواتر اندمیک وجود دارد زندگی کرده اند بیماری کرتینیسم مشاهده می شود این کودکان از هیپوتیروئیدیسم رنج می برند ، از نظر فیزیکی کوتاه قد بوده وبه عقب ماندگی ذهنی نیز مبتلا می باشند .
•    افزایش فعالیت غده تیروئید نیز موجب بروز بیماری گواتراگزوفتالمیک می گردد که افزایش نسبت متابلیسم پایه ای ، عدم تحمل نسبت به گرما ، کاهش وزن ، تحریک پذیری وعصبانیت ، لرزش دست وبیرون زدن کره چشم از نشانه های این بیماری است 
•    منابع ید : غذاهای دریایی ونمک هایی که به آن ید یا ترکیبات آن اضافه شده باشد
5- ویتامین ها :
ویتامین ها گروهی از ترکیبات آلی هستند که اگر چه در تولید انرزی ویا سازندگی بافتها بطور مستقیم وبخودی خود نقشی بعهده ندارند اما بمقدار جزئی برای رشد وبقای طبیعی بدن مورد نیاز است
•    نقش ویتامین ها در بدن :
  1  - رشد
 2 - تولید مثل
 3 - حفظ سلامتی بدن
 4- تغذیه عادی یا نرمال برای آزاد ساختن انرزی متابولیسم ذخائر انرزی در بدن ، متابلیسم اسیدهای آمینه ، اسیدهای چرب ومواد معدنی
 5- فعالیت طبیعی دستگاه گوارش 6- واکنشهای عصبی وروانی
 6- مقاومت در برابر عفونت ها
•    ویتامین ها بر حسب آنکه در چربی یا آب محلول باشند به دو دسته تقسیم می شوند :
•    ویتامین های محلول در چربی : ویتامین های A،D،E،K
•    ویتامین های محلول در آب : ویتامین های گروه B1 ) B، B2 ، B6 ،B12 ، PP،اسید فولیک ، اسید پنتوتنیک ، بیوتین ) و ویتامین C

•    ویتامین A :
•    از نقش های مهمش دخالت در توانایی دید انسان بخصوص در تاریکی ، دخالت در سلامت پوست وجلوگیری از خشک شدن پوست و رشد استخوان

 عوارض کمبود ویتامین A:
1- بالا رفتن میزان عفونت ها دربدن
2- سوء تغذیه
3- خشکی چشم
4-شب کوری
مصرف زیاد ویتامین Aنیز برای بدن مضر است به طوری که باعث خشکی پوست ریزش مو ، مسمومیت کبدی وحتی منجر به مرگ می شود

•    مهمترین منابع غذایی ویتامین A : شیر ، پنیر ، کره ، زرده تخم مرغ ، روغن کبد انواع ماهی ها ، ویا پیش ساز ویتامین A (کاروتن ) وارد بدن می شود وبعد تبدیل Aمی شود مثل کاهو ، سبزی ، آلو، طالبی ، هویج ، گوجه فرنگی ، ذرت ، کدو ، سیب زمینی ، زردآلو 

•    ویتامین  :Dاین ویتامین عامل آنتی راشیتیک (ضد نرمی استخوان ها ) بوده واز طریق افزایش جذب کلسیم وفسفر ، به تامین رشد طبیعی استخوان ها واعضاءبدن کمک می نماید 
   در صورت عدم تامین احتیاجات بدن از نظر ویتامین D بیماری  نرم استخوانی بروز می نماید که در کودکان به راشیتیسم ودر بزرگسالان به استئو مالاسی معروف است .

   مصرف زیاد ویتامین  D باعث ضعف ، بی اشتهایی ، سردرد وتهوع ، اسهال واستفراغ ودر مراحل پیشرفته تر باعث اختلال در اعمال کلیوی می شود .

•    منابع مهم ویتامین : D ویتامین D مورد نیاز بدن از دو راه تابش مستقیم نور آفتاب ومنابع غذایی تامین می گردد از نظر منابع غذایی در کره ، شیر، پنیر ، تخم مرغ ،وجگر یافت می شود واز همه مهمتر در روغن کبد ماهی وجود دارد .
•    ویتامین : E به عنوان جزء کامل کننده در ساختمان غشاء سلولی به کار می رود واز طرفی به عنوان آنتی اکسیدان موجب محدودیت یا جلوگیری از پراکسیداسیون چربیها می شود. در انسان محرومیت طولانی این ویتامین همولیز را افزایش می دهد یعنی سلول ها گلبول های خونی اش را از دست می دهد ودیگر حالت خونی ندارد وحالت مایع می شود
•    کمبود ویتامین E می تواند عاملی برای کم خونی ، خشکی پوست ضمنا مصرف بیش از حد این ویتامین در مواردی باعث ناراحتی های گوارشی گردیده است .
•    منابع مهم ویتامین :E روغن های نباتی از قبیل ذرت ، بادام کوهی ، سویا ،پنبه دانه ،افتاب گردان و جوانه گندم

•    ویتامین K : وجود این ویتامین در بدن برای تولید فاکتور های انعقاد خون بیار ضروری بوده و در صورت کمبود ان زمان انعقاد خون و پیدایش لخته دچار تاخیر میگردد .
•    منابع مهم ويتامين K : برگ تازه سبزيها مثل كلم ، كاهو ، اسفناج  




•    ويتامين هاي محلول در آب :
گروه B :
•    B1 : نقش ويتامين B1 در بدن ، دخالت در متابوليسم كربوهيدراتها
 كمبود ويتامين B1 موجب ناراحتيهاي مغزي و عصبي مي شود .
علائم كمبود ويتامين B1 : ازدست دادن اشتها ، شلي عضلات ، افسردگي و تغييرات عصبي
بيماري كه به دنبال كمبود ويتامين B1 است بربري ناميده مي شود كه علائم آن به صورت ضعف در دست و پا و علائم عصبي ظاهر مي شود .
ويتامين B2 : نقش ويتامين B2 در تكثير سلول ها ، تشكيل گلبولهاي قرمز خون ، متابوليسم اسييد هاي چرب و تاثير بر تنظيم فعاليت غده تيروئيد است .
عوارضي كه در اثر كمبود ويتامين B2 ايجاد مي شود : ترك گوشه دهان ، زخمي كه درلبها ايجاد مي شود ، خشكي و تجمع چربي در پوست ، زبان قرمز و شكاف دار ، اختلالات گوارشي ، ترس از نور ، ريزش اشك ، احساس خشكي  و خارش چشم
منابع ويتامين B2 : جگر ، دل و قلوه ، شير و پنير ، گوشت ، تخم مرغ و سبزيجات 
ويتامين  B6به عنوان مكمل در ساختمان اسيدهاي آمينه و در متابوليسم اسيدهاي چرب نقش دارد .

كمبود ويتامين  B6باعث كاهش رشد ، تشنج ، كم خوني و ضايعات پوستي مي شود .

منابع ويتامين B6 : جگر ، گوشت ، بادام زميني ، زرده تخم مرغ ، شير ، غلات سبوس دار و ماهي
ويتامين B12براي رشد طبيعي بدن و سلامت بافت هاي عصبي و تشكيل خون ضروري است .

كمبود ويتامين B12 موجب كم خوني شديد و كشنده مي شود .
افراديكه رژيم غذاييشان گياه خواري است بيشتر دچار كمبود اين ويتامين مي شوند

تنها غذاهاي حيواني داراي ويتامين B12 هستند .

منابع ويتامين B12 : جگر ، گوشت ، قلوه ، ماهي ، تخم مرغ ، شير و پنير 
•    ويتامين Cنقش آن در توليد رشته هاي كولاژن براي رباطها و تاندونها و عضلات است و به جذب آهن كمك مي كند و مقاومت بدن را در مقابل بيماريها افزايش مي دهد .

از علائم كمبود ويتامين C خستگي و ضعف ، بي حالي ، گرفتگي عضلات ، درد استخوان ، درد و ورم مفاصل ، تاخير در بهبود زخم ها ، تورم و خونريزي از لثه  كه در مجموع به اين بيماري اسكوربوت گويند .

منابع ويتامين C : مركبات ، سبزيجات برگ سبز، گوجه ، گيلاس و غذاهاي حيواني 


•    تغذيه نوزدان و شيرخواران
   تامين و حفظ سلامت نوزادان و شيرخواران و ايجاد شرايط لازم جهت ادامه رشد و تكامل مطلوب در آنان ، از مسايل بسيار اساسي است كه نقش تغذيه ، غيرقابل انكار مي باشد .
•    تغذيه نوزادان و شيرخواران با شير مادر
   تغذيه يكي از مهمترين وظايف مادر نسبت به فرزند خويش است و طبيعي ترين غذا براي نوزاد ، شير مادر است . برتري شير مادر نسبت به ساير شيرها ، تنها از نظر تركيب و مقدار مواد غذايي نيست بلكه آب حياتي است با اثرات عاطفي و رواني فراوان و حاوي فاكتورها و مواد مصونيت بخش بيشمار .
   احساس صميميت بين مادر و فرزند و مبادله مهر مادري و فرزندي و احساس عاطفي و رواني در موقع تغذيه با شير مادر به نحو بارزي در طرفين تجلي مي يابد .
•    نظر اسلام درباره تغذيه با شير مادر
  در رواياتي كه از اهل بيت به ما رسيده ، در همه موارد بر تغذيه با شير مادر تاكيد شده است . در قران مجيد در سوره بقره قسمتي از آيه 232 آمده است ‹مادران بايد فرزندان خود را دو سال تمام شير دهند ، براي كسانيكه بخواهند دوران شيرخوارگي را تمام كنند . › در سوره طلاق آيه 6 مي فرمايد ‹ در مورد زنهايي كه طلاقشان داده ايد چناچه بچه هايتان را برايتان شير مي دهند ، مزدشان را بدهيد ، با آنها به عدل رفتار نمائيد و اگر شير دادن برايشان دشوار است ، زن ديگري را دايه فرزند خود بگيريد .›
حضرت محمد پيشواي بزرگ بشريت مي فرمايند : ‹ آيا خشنود نيستيد وقتي يكي از شما از شوهرش آبستن است و شوهرش خشنود است ، ثواب كسي را دارد كه روز ، روزه بدارد و شب براي عبادت به پاخيزد . هنگاميكه زايمان كند ، هر جرعه اي كه از شير او درايد و هر دفعه كه پستان او مكيده شود براي هر جرعه شير و هر مكيده شدن ثوابي دارد و اگر براي مراقبت از طفل خود ، شبي بيدار ماند پاداش او همان است كه هفتاد بنده را در راه خدا آزاد كرده است . ›  
•    مزاياي تغذيه با شير مادر
 مزاياي شير مادر را از ابعاد مختلفي كه به كودك ، مادر و مزاياي اجتماعي – اقتصادي مربوط مي گردند .
•    مزاياي مربوط به كودك
 1 – شير مادر تا پايان 4 و حتي 6 ماهگي تمام نيازهاي غذايي كودك را تامين مي كند .
2 – آغوز ( كلستروم يا ماك ) يا شير روزهاي اول كه زردرنگ و غليظ است حاوي مواد مفيد و ارزنده اي است كه اولين و بهترين واكسن براي حفاظت كودك بر ضد بيماريهاي عفوني است . و خاصيت از بين بردن ميكروبها و ويروس ها را دارد . 
3 – شير مادر در ماههاي اول تولد نوزاد را از ابتلا به بسياري از بيماري ها حفظ مي كند .

   4 – ميزان ابتلا به آسم ، اگزما و انواع آلرژي در شيرخواراني كه با شير مادر تغذيه شده اند بسيار كمتر گزارش شده است .
   5 – مشكل افزايش كلسترول در بزرگسالي و بالارفتن خطر ابتلا به بيماريهاي قلبي و عروقي در اين نوزادان كمتر است .
   6 – چربي و پروتئين شير مادر از ساير شيرها بهتر جذب و هضم مي شود .
   7 – تركيبات شير مادر همراه با رشد شيرخوار تغيير پيدا مي كند .
   8 – به علت وجود آب كافي در شير مادر ، تشنگي نوزاد هم برطرف مي شود .
   9 – شير مادر 1 سوم انرژي و مواد مغذي مورد نياز كودك در سال دوم زندگي كودك را تامين مي كند .
   10 – ميزان سديم و پروتئين شير مادر به حدي است كه به كليه هاي نوزاد كه هنوز كامل نشده آسيبي نمي رساند .
11 – شير مادر پاكيزه ، داراي درجه حرارت مناسب و عاري از آلودگي ميكروبي است .
12 – تغذيه با شير مادر رابطه عاطفي بين مادر و فرزند را بيشتر مي كند .
13 – جذب كلسيم شير مادر به سبب نسبت مناسب كلسيم به فسفر ، بهتر انجام مي شود .
14 – به دليل وجود عواملي مانند لاكتوفرين و اسيديته بيشتر شير مادر ، جذب آهن شير مادر بمراتب بهتر صورت مي گيرد .
15 – اسهال در نوزادانيكه از شير مادر تغذيه مي شوند به مراتب كمتر است .
16 – شير خواراني كه از شير مادر تغذيه مي كنند كمتر دچار مشكلات دنداني ناشي از پستانك و تغذيه مصنوعي مي شوند .
•    مزاياي مربوط به مادر
1 - تغذيه شيرخوار منحصرا با شير مادر و به طور مكرر در شبانه روز ، عادت ماهيانه مادر و امكان تخمك گذاري وي را به تعويق مي اندازد .
2 – جمع شدن و برگشت رحم به اندازه طبيعي
3 – كم كردن اضافه وزن ، چون از چربي ذخيره شده دوران بارداري براي ساخت شير استفاده مي شود .
4 – احتمال ابتلا به سرطان پستان و تخمدان در زنان شيرده بسيار كمتر است .
5 – وضع روحي و عاطفي بهتر مادر به دليل تماسهاي مكرر با نوزاد


•    مزاياي اقتصادي – اجتماعي شير مادر
1 – هزينه خريد شيرخشك و غذاهاي آماده براي شيرخواران محروم از شير مادر بمراتب بيشتر از ميزان هزينه اي است كه مادر براي تغذيه صحيح خود و شيردهي موفقيت آميز لازم دارد .
2 – كودكانيكه با شير مادر تغذيه مي شوند ، چون كمتر دچار بيماري مي گردند ، هزينه درمان آنها به طور مشخصي كاهش مي يابد .

•    تركيبات شيميايي شير مادر و مقايسه آن با شير گاو
شير مادر داراي پروتئين كمتري نسبت به شير گاو است و مقدار آن تقريبا 1 سوم شير گاو مي باشد . از نظر مواد قندي ، شير مادر داراي لاكتوز بيشتري نسبت به شير گاو بوده و از لحاظ املاح و مواد معدني ، شير گاو غني تر از شير مادر است .
همين تفاوتها در تركيب شيميايي شير مادر با ديگر شيرها ، موجب گرديده كه در مجموع شير مادر را مناسب ترين ، كاملترين ، سالمترين ، طبيعي ترين و اقتصادي ترين غذا براي دوران شيرخواري دانسته و به عنوان شير استاندارد برگزيده اند . 
•    روش تغذيه با شير مادر
1 – تغذيه با شير مادر بايد بلافاصله بعد از تولد شروع شود و اولين غذاي نوزاد ، شير مادر باشد .
2 – مكيدن هاي مكرر شيرخوار ، مقدار شير مادر را مطابق نياز و رشد كودك افزايش مي دهد .
3 – طول مدت شيردهي از هر پستان و فواصل شيردهي بايد مطابق ميل نوزاد باشد ؛ و طبق تنظيم برنامه دقيق شيردادن مثلا هر 3 يا 4 ساعت يكبار نباشد .
4 – مادر در هر وضعيتي كه راحت است ، مثلا خوابيده يا نشسته ، مي تواند به شيرخوار شير بدهد .
5 – بعد از شير دادن ، شيرخوار بايد به طريق ايستاده در بغل مادر قرار بگيرد و با ملايمت به پشت او زده شود تا هواي بلعيده شده از معده او خارج شود .و بعد از آن شيرخوار را روي شكم يا پهلوي راست بخوابانيد تا هم كار تخليه معده تسريع شود و هم احتمال برگرداندن شير كاهش يابد .
•    چند نكته مهم
1 – بهترين راه براي تشخيص كافي بودن شير مادر ، افزايش وزن شيرخوار براساس منحني رشد است كه با مراجعه به پزشك يا مراكز بهداشتي – درماني و با وزن كردن ماهيانه شيرخوار ، اين كار ميسر است .
2 – نوزاد در روزهاي اول ، كمي وزن از دست مي دهد . اين پديده طبيعي است و جاي نگراني نيست و نبايد آن را به حساب كمبود شير مادر گذاشت .
3 – مدفوع نوزادي كه از شير مادر تغذيه مي كند شل تر و دفعات آن نيز بيشتر از دفعات اجابت مزاج نوزادي است كه از شيرخشك تغذيه مي شود .
•    موارد منع تغذيه با شير مادر
-    شقاق يا ترك خوردگي نوك پستان
-    ابتلاي مادر به پاره اي از عفونتهاي حاد
-    التهاب و عفونت پستان از جمله موارد منع موقت و
-    عفونتهاي شديدو طولاني و مزمن
-    اختلالات رواني
-    تشنج و صرع ازجمله موارد منع دايم تغذيه با شير مادر هستند . 
•    نكاتي درباره دوشيدن شير
   - بهتر است قبل ازدوشيدن شير مادر 10 تا 20دقيقه استراحت كند.ويك ليوان شير ،آبميوه ، چاي كم رنگ يا يك كاسه سوپ بخورد .مايعات گرم بيشتر از مايعات سردبه ترشح شير كمك مي كند .
  - وسيله دوشيدن شير بايد تميز باشد .
  - موقع دوشيدن شير محيط بايد آرام و ساكت باشد و مادر در وضعيت راحتي قرار گرفته باشد .
  - موقع دوشيدن شير اگر مادر به كودك فكر كند يا در كنار كودك باشد به ترشح شير كمك مي كند .
  - براي بهتر جريان گرفتن شير بهتر است يك حوله گرم و مرطوب به مدت 5 تا 10 دقيقه روي پستان يا نوك آن قرار گيرد ، حمام كردن و ماساژ دادن نيز به اين كار كمك مي كند .
•    جمع آوري ، ذخيره ، فريز و ذوب كردن شير
-    ظروف جمع آوري شير را قبلا جوشانده و پس از خنك شدن مورد استفاده قرار دهيد .
-    ظروف پلاستيكي بهتر از ظروف شيشه اي هستند به خاطر لكوسيتها يا گلبولهاي سفيدي كه در شير مادر وجود دارند به جدار شيشه مي چسبند و خاصيت خود را از دست مي دهند .
-    شير دوشيده شده را بلافاصله در يخچال يا فريزر قرار دهيد ؛ اگر امكانش نبود در درجه حرارت محيط خانه به شرطي كه دور از آفتاب و گرماي چراغ يا شوفاژ باشد تا 4 ساعت قابل استفاده است و ديگر قابل فريز كردن يا در يخچال گذاشتن نيست .
-    شير دوشيده شده را مي توان تا 48 ساعت در يخچال نگهداري كرد و يا 30 دقيقه در يخچال گذاشته ، سپس آن را فريز كرد . ظرفي كه براي فريز كردن بكار مي رود بايد فقط 3 چهارم آن پر از شير باشد تا جاي يخ زدن داشته باشد .
-    بهتر از روي ظرف شير تاريخ دوشيدن را هم ثبت كرد .
-    در صورتي كه شير مادر در قسمت جايخي يخچال ( قسمت فريزر بالاي يخچال ) نگهداري شود ، چنين شيري تا 2 هفته و در فريزرهاي معمولي منفي 18 درجه سانتي گراد تا 3 ماه و در فريزرهاي صنعتي منفي 32 درجه سانتي گراد تا 6 ماه قابل استفاده است .
-    هنگام ذوب كردن شير فريز شده ، ظرف محتوي شير را بايد زير آب ولرم به آرامي حركت داد تا يخ آن باز شود و حداكثر تا 30 دقيقه بعد از ذوب شدن مصرف نمود .
-    هيچگاه نبايد شير يخ زده را روي چراغ يا درجه حرارت اتاق ذوب كرد ؛ همچنين نبايد شيري را كه ذوب شده دوباره فريز كرد .



•    تغذیه مادر وکودک
•    تغذيه مادر و كودك :
اثر مستقيم تغذيه بر تندرستي انسان از ديرباز شناخته شده است . انسان از قرنها قبل با تجربه و آزمايش پي به روش صحيح تغذيه برده و در طي هزاران سال ، افراد انساني تغذيه نموده و رشد كرده اند و آنهايي كه در اثر همان تجارب ، تغذيه صحيحي داشته اند از زندگي سالم تر و طولاني تري برخوردار بوده اند .
بنابراين تغذيه اگر چه يك امر كاملا طبيعي است ليكن اگر تنوع و تعادل در آن رعايت نگردد اختلالات تغذيه اي چه از طريق كمبود و چه از نظر زياده روي پيش خواهد آمد كه عواقب ناشي از گرسنگي و سوء تغذيه در جهان امروز به مراتب تاسف بارتر است .
•    تعريف علم تغذيه :
   تغذيه علمي است كه از تركيبات ، ساختمان و متابوليسم مواد غذايي در بدن و رابطه آنها با رشد و نمو و تكامل بدن انسان و موجودات زنده بحث كرده و راههاي سنجش و ارزيابي كيفي و كمي غذاها را توصيف مي كند . لذا تغذيه ، علم بررسي چگونگي عمل مواد مغذي و ارتباط آنها با يكديگر و تناسب مقادير آنها در سلامت و بيماري است .
•    تقسيم بندي مواد غذايي :غذاها را از روي تركيبات شيميايي و خواص تغذيه اي آنها به 5 دسته عمده تقسيم مي شوند :
1 – مواد قندي
2 – چربيها
3 – پروتئين ها
4 – مواد معدني
5 – ويتامين ها
كه مواد قندي و چربيها به مواد انرژي زا ، پروتئين ها به مواد سازنده بافت ها ، مواد معدني و ويتامين ها به مواد محافظ معروفند .
•   
Carbohydrates
هيدراتهاي كربن يا مواد قندي :
•    اين مواد كه از 3 عنصر كربن ، هيدروژن و اكسيژن تشكيل شده اند ، قسمت اعظم انرژي رژيم غذايي انسانها را تامين نموده و به علت ارزاني و داشتن تنوع ، بيش از نيمي از غذاي روزانه اكثريت مردم را تشكيل مي دهند .بنابراين نقش اصلي اين مواد به عنوان منبع انرژي است .

•    هيدراتهاي كربن را براساس نسبت پيچيدگي و اندازه مولكول آنها در 3 گروه مونوساكاريدها ، دي ساكاريدها ، پلي ساكاريدها تقسيم بندي مي نمايند .
 
•    مونوساكاريدها :
   قندهاي ساده اي هستند كه در ميان هيدراتهاي كربن كوچكترين مولكول را دارا بوده و براي جذب شدن به تغييرات شيميايي و يا هضم احتياج ندارند .

   گلوكز ، فروكتز و گالاكتوز از مهم ترين مونو ساكاريدها به شمار مي آيند .
 هيدراتهاي كربن به صورت مونوساكاريد قابل جذب بدن هستند .

•    دي ساكاريدها :
 دي ساكاريدها نظير ساكارز ، لاكتوز و مالتوز از دو مولكول مونوساكاريد تشكيل شده اند .
•    پلي ساكاريدها :
 پلي ساكاريدها نظير نشاسته ، گليكوژن و سلولز كه از اتصال چندين مولكول مونوساكاريد بوجود آمده اند .
   براساس توصيه شوراي تحقيقات جهاني تغذيه ، حداقل مصرف 100 گرم كربوهيدرات در روز از نظر پيشگيري از بروز بيماريها و اختلالات متابوليكي و جلوگيري از تجزيه پروتئين هاي بدن به منظور جبران كمبود انرژي ، لازم و ضروري است .
  
   منابع غذايي حاوي كربوهيدراتها ، قند و شكر ، عسل ، ميوه هاي شيرين ، گندم ، برنج ، ذرت ، جو و ساير غلات و حبوبات ، سيب زميني ، هويج ، چغندر و مانند اينها از جمله مواد قندي مهم به شمار مي آيند .
•   

•    اختلالات ناشی ازسوخت ساز کربوهیدراتها

•    درشخص سالم مقدارقندخون درحالت ناشتا درحدود 80تا یکصد میلی گرم در 100میلی لیتر خون است .نیم تا یک ساعت پس ازصرف غذای حاوی هیدراتهای کربن ،قند خون افزایش می یابد وممکن است حداکثر به 160 الی 170 میلی گرم در یکصد میلی لیتر برسد
•    بیماری قند از رایج ترین اشکالات است دراین بیماری هورمون انسولین که جهت ورود گلوکز به داخل سلول لازم است وجود ندارد ویا کم است بنابراین سلول نمی تواند گلوکز را از جریان خون به میزان طبیعی بردارد و مورد استفاده قرار دهد .این امر سبب افزایش گلوکز در خون می گردد واگر این مقدار به بیش از 160 میلی گرم در یکصد میلی لیتر برسد ،گلوکز از راه ادرار دفع می شود .
•    وجود گلوکز در ادرار دلالت بر امکان بیماری قند می کند ودر این صورت کربوهیدرات مصرفی می بایستی تنظیم شود تا مانع تغییر میزان آن درخون گردد.  
•    بیماری دیابت با نشانه هایی چون پرخوری ،پرنوشی وپرادراری وبا علایم افزایش قند خون وپیدایش قند وبالاخره استون در ادرار همراه است .
•    کاهش قند خون که در نتیجه گرسنگی طولانی یا پس از تزریق مقدار زیادی انسولین ویا برخی بیماریهای غدد مترشح داخلی ممکن است بروز نماید که با علایمی چون ضعف عمومی وبیحالی ودر موارد شدید با حالت اغماء همراه است


•    2- چربیها

•    براساس توصیه شورای تحقیقات جهانی تغذیه,لازم است 20 تا 25 درصد کالری در غذای روزانه به وسیله چربی ها تامین گردد . همچنین به منظور حفظ سلامت بدن بهتر است مقدار چربیها ی اشباع نشده بیش از چربیهای اشباع شده انتخاب و مصرف گردد . روغنهای مایع نظیر روغن زیتون ، ذرت و افتابگردان حاوی اسیدهای چرب غیر اشباع بیشتری هستند.   
•    اختلالات ناشی ازسوخت ساز چربیها

•    افزایش چربی خون :
•    افزایش چربی خون عبارت است ازافزایش غلظت چربیهای سرم خون است 

•    تصلب شرابین
•    عارضه ای است که با تغییرات استحاله ای لایه داخلی شریانها همراه است در این عارضه مواد چربی در دیواره داخلی شریانها رسوب می کنند
•    چاقی
•    چاقی به معنی ذخیره شدن چربی اضافی دربدن است اگر مقدار غذایی که خورده می شود بیشتر از میزانی باشد که بدن برای ایجاد انرزی موردنیاز خود مصرف می کند، غذای اضافی بصورت چربی در بافت چربی ذخیره می شود ومنجر به چاقی می شود
•    و ممکن است فشارهای  روحی روانی نیز باعث چاقی شود
•    3- پروتئین ها

•    نقش پروتئین ها در تامین رشد ونگهداری بافتها ،تنظیم موازنه آب ،نگهداری  PHخون وشرکت در ساختمان آنزیمها ،برخی از هورمون ها وپادتنها حائز اهمیت فوق العاده است .
•    رقم 8/0 گرم پروتئین به ازاء هر کیلوگرم وزن بدن در افراد بالغ را می توان به عنوان حدود تقریبی در نظر گرفت .
•    اختلالات ناشی از سوخت وساز پروتئین ها

•    بیماری فنیل کتونوریا از مهمترین آنها به شمار می رود بعضی نوزادان به طور مادر زادی قادر به تولید آنزیم های لازم جهت متابولیسم فنیل آلانین نمی باشند .
•    بیماری هموسیستین اوریا نیز از فراوانترین اختلالات مادرزادی است در این بیماری آنزیم متیوناز (وابسته به ویتامین B6 است )وجود ندارد وبا عقب افتادگی ذهنی ،اسکلت غیر عادی واشکالات بینائی همراه است
•    اختلالات ناشی از کمبود پروتئین

•    از اختلالات اساسی تغذیه ای که در نتیجه کمبود مواد پروتئینی در بدن بروز می نماید کوارشیورکور وماراسموس قابل ذکرند .در کواشیورکور با وجود کمبود کالری کافی در رزیم اما ماراسموس حالتی است که به موارد کمبود کالری که غالبا با کمبود پروتئین نیز همراه است اطلاق می شود .

•    نشانه های اولیه کمبود پروتئین عبارتند از کاهش وزن بدن ، وقفه در نمو ،خستگی وبیحالی ،تحریک پذیری ،تاخیر در التیام زخم ،کاهش مقاومت در برابر عفونت وتشنجات مداوم عضلانی ، در اثر ادلمه کمبود پروتئین اختلالات دیگری چون ورم ، بی کفایتی کبد ، کاهش غلظتروتئین های خون ،کمخونی ،ورقه ورقه شدن پوست ،تغییر رنگ موها وریزش آنها نیز ظاهر می شود .
•    4- مواد معدنی
•    این گروه از مواد غذایی شامل تعداد ی عناصر غذایی می باشند که به صصورت املاح معدنی در غذای انسان وجود دارد
•    اهم وظایف برخی از مواد معدنی مهم در بدن انسان به شرح زیر است :
•    کلسیم : شرکت در ساختمان دندان واستخوان ها ، تنظیم آهنگ وریتم طبیعی ضربان قلب ، کنترل تحریک پذیری عصبی وعضلانی .مهمترین نشانه های کمبود کلسیم عبارت از نرمی استخوانی به شکل راشی تیسم ،پوک استخوانی وهیپوکلسیمی می باشد .
•    منابع کلسیم : زرده تخم مرغ ، حبوبات ، غلات ، گردو، انواع کلم ها ومارچوبه و...
•    فسفر : این عنصر مانند کلسیم در ساختمان دندانها واستخوان ها وارد می شود به علت توزیع زیاد فسفر در غذاهای مختلف دلیلی مبنی بر کمبود فسفروجود ندارد کمبود ممکنست در افرادیکه مقاذیر زیادی آنتی اسید مصرف می کنند مشاهده شود .
•    منابع فسفر : گوشت ،ماهی ، طیوروتخم مرغ و...
  پتاسیم  : تحریک پذیری عصبی وعضلانی را کنترل وتنظیم می نماید . به علت وفور زیاد پتاسیم در غذاهای مختلف دلیلی مبنی بر کمبود پتاسیم وجود ندارد اما در شرایط محرومیت کامل غذایی ،ضایعات شدید بافتی مانند سوختگی های شدید وبیماری کلیوی ،ضعف شدید عضلانی
  منابع پتاسیم: گوشت ،ماهی ،غلات ، میوه وسبزیجات و...







+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و سوم شهریور 1390ساعت 15:30  توسط حميد   |