علوم تربیتی

● نام بازی: دوز ● نام محلی: قُوندوم، گِشدیم ● اهداف کلی: یادگیری ترسیم و اعداد، پرورش هوش و اندیشه و قدرت پیش بینی ● اهداف جزئی: تمرکز حواس و انجام مسابقه سالم ● تعداد بازیکن: 2 نفر ● سن بازیکنان: محدودیتی ندارد ● ابزار لازم: 3 مهره سفید، 3 مهره سیاه، یک برگ مقوا و یک قلم ● محوطه بازی: یک اتاق ● شرح بازی: ابتدا در روی یک برگ مقوایی شکل مربوط به بازی را با قلم (یا روی زمین با گچ) رسم می کنیم. هر دو بازیکن دارای 3 مهره ی مشابه با رنگهای متفاوت دارند. به قید قرعه، یکی از آنها با قرار دادن یکی از مهره هایش در نقطه ی مرکزی مربع (اگر با تجربه باشد) که برتمامی خطوط تسلط دارد، بازی را شروع می کند و نفر دوم مهره ای را در یکی از گوشه ها (اگر با تجربه باشد) که از لحاظ موقعیت مکانی در درجه دوم است می گذارد و دوباره نفر اول در یکی دیگر و از گوشه ها و ... این بازی به همین نحو ادامه می یابد، تا هر دو، 3 مهره ی خود را در محل های تلاقی خطوط کاشته باشند و پس از آن، هر کدام در نوبت خود، با جابجا کردن همان مهره ها، سعی می کند که هر 3 مهره ی خود را در یک خط مستقیم ردیف کند یا بچیند و همچنین با قرار دادن مهره خود به عنوان مانع بروی نقطه ای که حریف را از تکمیل ردیف رو به اتمام ناتوان کند. در این بازی هر کدام با تکمیل نمودن هر ردیف، یک امتیاز می گیرد و در پایان، بازیکنی که تعداد امتیازاتش را به حدی که تعیین کرده اند برساند برنده ی بازی است. نوع دیگر این بازی که قدری پیچیده است، روی این شکل اجرا می شود، هر کدام 11 مهره ی مشابه با رنگهای متفاوت دارند که به ترتیب هر کدام مهره را در نقطه ای می کارد و ... و هر کدام بتواند ردیف 3 تایی را تکمیل کند حق دارد یکی از مهره های حریف را از روی نقاط صفحه ی بازی برداشته و کنار گذارد. بازی ادامه می یابد و هرگاه یکی از آنها تعداد مهره هایش به 7 برسد برای اینکه از جذابیت بازی کاسته نشود ادامه ی بازی و حرکت مهره با او خواهد بود. این حرکت محدود به یک پله نیست و حتی می تواند، ردیف ناقصی را تکمیل نماید. در خاتمه بازیکنی که فقط 2 تا از مهره هایش باقی مانده باشد، بازی را باخته است. لازم به ذکر است وقتی که مهره ها مرحله ی گذاشتن (قوندوم) را سپری کردند بایستی با جابجایی آنها (گشدیم) بازی را انجام و ادامه داد که فقط یک پله یا مقطع امکان پذیر است. ● نکات: 1- این بازی را در دو دسته ی 2 یا 3 نفره نیز می توان با مشاوره اجرا کرد. 2- در بعضی مناطق مانند توابع هشترود به جای 11 مهره با 12 مهره بازی می کنند که در زبان محلی به آن «اُن ایکی دوز» می گویند. ● نتیجه بازی: از آنجایی که این بازی مانند شطرنج می باشد، فعالیت ذهنی بازیکن را در زمینه های برنامه ریزی و آمادگی دفاعی افزایش می دهد ● نام بازی: خط و خونه (اِکر دوکِر) ● نام محلی: جیزیق در اینجا به بررسی و چگونگی اجراء و شرایط بازیهایی که به خط و خونه یا اِکر دوکِر معروف هستند می رسیم ولی به علت گستردگی و کثرت این بازی ها که در این مقوله نمی گنجد ، فقط چند نمونه از ساده ترین آنها را که اجرای آنها برای کودکان عملی است می آوریم ، شاید که رضایت مربیان محترم و کودکان گرامی فراهم گردد. لازم به ذکر است که این بازی ها از جمله بازی هایی است که در ایام گذشته ، در سراسر گیتی ، بزرگسالان را نیز به خود مشغول کرده بود. ● اهداف کلی: افزایش و فدرت استقامت پاها ، هماهنگی چشم ها و دست ها ، آموزش رعایت نوبت ● اهداف جزئی: پایداری در مقابل مشکلات و آموزش رعایت نوبت ● تعداد بازیکن: حداقل 2 نفر ، گروهی نیز اجرا می شود. ● سن بازیکنان: محدودیتی ندارد ● ابزار لازم: یک قطعه سفال یا کاشی 8 × 8 سانتی متر و گچ ● محوطه بازی: زمین صاف و مسطح ، حداقل به ابعاد 5 × 4 متر ● شرح بازی: برای سهولت در امر آموزش بازی ابتدا مقررات و شرایط آن را برای مربیان و کودکان بازگو می کنیم ( اشتباه در هر یک ، موجب سوختن است. ) : 1- کاشی و یا پای بازیکن هرگز نباید روی خطوط قرار گیرد. 2- در هر خانه ، حداکثر تا 3 بار لی لی کردن مجاز است. 3- اگر بازیکن در هدف گیری و انداختن قطعه کاشی (یا سفال) به خانه ای که مورد نظر است اشتباه کند. 4- قطعه کاشی یا سفال بازی برای رسیدن به خانه ها از روی خط ها سُر می خورد و می توان آن را از روی خانه ای نیز سُر داد. 5- بازیکنی می تواند خانه ها را پی در پی کند که اشتباه نکرده باشد. 1- خط و خونه ی ساده که در زبان محلی به ( اَیاق جیزیقی ) مشهور است. روی زمین صاف و مسطحی ، مطابق شکل ، رسم می کنیم. به قید قرعه ، ترتیب بازی نفرات ، مشخص و نفر اول برای شروع بازی ، روبروی خانه ی شماره 1 می ایستد و قطعه سفال را به طرف داخل خانه ی شماره 1 پرت می کند و لی لی کنان آن را با ضربات پای زمینی از خانه های 2 و 3 و4 و 5 می گذراند و در خانه ی 5 کمی استراحت کرده و بازی را ادامه می دهد و از خانه ی 8 ، به بیرون می زند. اگر موفق بود این بار در خانه ی 2 می اندازد و ... بازی را برای 8 خانه تکرار می کند. سپس پشت به خانه ها ایستاده و می گوید : خونه یا بیرون ( اِو یا اِشیک ) و کاشی را از بالای سرش به پشت رها می سازد، هرجا که افتاد ، خانه ی اوست و با علامت × و نوشتن نامش آن را تصاحب می کند که در دورهای بعدی بازی می تواند در آن استراحت کند و در مقابل ، سایر بازیکنان با مشکل مواجه خواهند شد و بایستی آن خانه را پَرِش کنند و پای در آن ننهند ، مگر اینکه صاحب خانه باریکه ای از خانه را برای عبور در اختیارشان بگذارد که به اصطلاح محلی ( پیشیک یُولی ) گفته می شود. در خاتمه ، هر که خانه ی بسیار دارد ، برنده ی بازی است. 2- خط و خونه ی ارمنی ( ارمنی جیزیقی ) : ابتدا روی زمین صاف و مسطحی خانه هایی را مطابق شکل ( برای 2 نفر ) رسم می کنیم (7 خانه برای 2 نفر ، 8 خانه برای 3 نفر ، 9 خانه برای 4 نفر ) بازیکن اول سفال را به خانه 1 پرتاب و خود از روی آن پریده و با یک پا در خانه 2 و بعد 3 قرار می گیرد و با دو پا در خانه های 3 ، 4 و یک پایی در خانه ی 5 و سپس با یک پرش دوپایی در خانه های 6 و 7 و یک حرکت دورانی 180 درجه ، به طوری که پای راست در خانه ی 7 و پای چپ در خانه ی 6 قرار بگیرد زده و مسیر را بر می گردد و سفال را وقتی به خانه ی شماره ی 2 می رسد از خانه ی شماره 1 برداشته و از همانجا با یک پا بیرون می پرد... و وقتی نوبت به خانه ی 2 می رسد همان کار را تکرار می کند این بار وقتی در خانه ی شماره ی 3 است ، سفال را از خانه ی شماره 2 برمی دارد و از خانه ی 3 به خانه ی 1 می پرد و از آنجا بیرون ؛ وقتی بازی با 7 خانه انجام گرفت ، هدف پرتاب کاشی ، حوالی و خارج جهنم است که نباید بیشتر از 3 پا باشد و چنانچه اگر در داخل جهنم قرار بگیرد بازیکن در هر مقطعی که باشد سوخته و بایستی از اول شروع کند و وقتی به خانه های 6 و 7 برسد جفت پا بیرون بپرد و کاشی یا سفال را برداشته و به همان روال برگردد. سفال روی سر و نگاه سربالا ، خانه ها را طی می کند و اگر موفق شد ، مرحله ی بعدی را که به نام آلیس خسته مشهور است ، بدین ترتیب که آن را روی پای راست گذاشته و با چشمان بسته و با تمرکز حواس و تجسم فاصله ها ابعاد ، روی پاشنه راه می رود و با هر قدم می گوید : آلیس! و اگر خطایی نداشته باشد همبازیش می گوید : آلیس. و اگر خطا کرد ، اعلام می کند. پس از آن نوبت خانه گرفتن است و ... برنده ی بازی معلوم . 3- خط و خونه ی خانه چین (خبله چین): ابتدا جدول بازی مطابق شکل رسم می گردد. کودک بازی را مانند خط و خونه ی ساده انجام می دهد و وقتی 6 خانه را با توفیق همراه بود باز لی لی کنان از خانه ی 1 به گوشه ی خارجی خانه ی شماره ی 3 می رود و رو به خانه ی 6 قرار می گیرد سفال را به طرف آن رها می کند، از خانه های 4 و 5 گذشته و بدون توقف در خانه 6، کاشی یا سفال موجود در آن را با پا به بیرون هدایت می کند. سپس با چشمهای بسته و پاهای بسته و پاهای باز در مقابل خانه های 1 و 6 می ایستد و ردیفها را یکی یکی تا آخرین آنها یعنی ردیف 3 و 4 با پریدن طی می کند. بعد 180 درجه برگشته و باز می گردد و بقیه بازی، مانند بازی خط و خونه ی ارمنی است. باز، برنده کسی است که خانه های زیادی داشته باشد. *نکات: از این سری بازیها، تعدادی را نام می بریم؛ نردبانی، چینی، فرنگی، یونانی، حلزونی، از زمین به آسمان، تفنگی، دسته جمعی، میزی، تولاما و غیره *نتیجه بازی: انعکاس از نتایج این بازی در اهداف آمده و به وضوح مشخص است هر که چابک و چالاک بوده و از تعادل ایستایی بدن خود بروی یک پا برخوردار باشد، موفق تر خواهد بود و مضاف بر آنها، کودک چون ضررهای ناشی از خطاها و خلاف ها را لمس می کند در زندگی اجتماعی خود، سعی در تقلیل خطاها خواهد داشت و گذشتن از موانع و مهار خطرات زندگی را به خوبی یاد خواهد گرفت و درک خواهد کرد که هر قدر امکانات بیشتری داشته باشد، رفاه و آسودگی خیال بالاتری خواهد داشت. ● نام بازی: خرگوش و شکارچی (خرگوش بی لانه) ● نام محلی: یُوواتُوتدی (دُوشان اُیونی) ● اهداف کلی: بهبود سرعت در انجام عمل ها و عکس العمل ها، توانایی تصمیم گیری در زمان کوتاه ● اهداف جزئی: تقویت هوشیاری و تضعیف عادت غفلت و تأخیر ● تعداد بازیکن: 5 نفر به بالا ● سن بازیکنان: 8 الی 14 ساله ● ابزار لازم: یک قطعه گچ ● محوطه بازی: زمینی به ابعاد حداقل 30 × 20 متر ● شرح بازی: مربی یا معلم ورزش، بچه های داوطلب را در محوطه، گرد هم آورده و در نزدیکی گوشه های محوطه دوایری را رسم می کند. سپس آنها را در دسته های 3 و یا 4 نفری که از هر دسته یکی به عنوان خرگوش در وسط دایره ها می نشینند و بقیه ی نفرات دسته ها با دست به دست هم دادن و حلقه زدن روی محیط دایره، لانه ای درست کرده و خرگوش را در وسط می گیرند. تقسیمات توسط مربی طوری انجام می گیرد که دو نفر هم با عنوان های شکارچی و خرگوش بی لانه، در وسط محوطه به فاصله ی دو متری هم گوش به فرمان مربی بایستند. به محض اشاره ی مربی، شکارچی خرگوش بی لانه را دنبال می کند تا او را با دست لمس کند و خرگوش بی لانه نیز با فرار سعی می کند خود را به یکی از لانه ها برساند، تا از دست شکارچی در امان باشد و چون در هر لانه، فقط یک خرگوش می تواند پناه بگیرد، ناگزیر خرگوش قبلی، بایستی لانه را ترک کند که مورد تعقیب شکارچی قرار می گیرد.هرگاه شکارچی بتواند خرگوشی را لمس کند موقعیت و نقش ها عوض می شود، یعنی خرگوش شکارچی می شود و شکارچی خرگوش. بازی به همین روال ادامه دارد و به خاطر اینکه بازی برای افراد روی محیط دایره یا لانه، کسل کننده نباشد، به ترتیب و نوبت در نقش شکارچی و خرگوش ها ظاهر می شوند. در این بازی، اگر خرگوش لانه با آمدن خرگوش دیگر، ترک لانه نکند، در داخل لانه نیز از دست شکارچی در امان نیست و همچنین چنانچه اگر خرگوشی بدون دلیل لانه ای را ترک کند، شکارچی می تواند آن لانه را اشغال کند که در این صورت خرگوش خطا کار، نقش شکارچی را بازی خواهد کرد. ● نکات: 1- نوع دیگری از این بازی هست که با وجود 4 خرگوش در 4 لانه و 1 خرگوش بی لانه اجرا می شود. خرگوش هایی که لانه دارند با شنیدن کلمه ی «عوض» از سوی خرگوش بی لانه اقدام به تعویض لانه های خود می کنند و خرگوش بی لانه نیز بایستی حواس خود را جمع کرده و در یک فرصت مناسب یکی از آنها را اشغال کند. 2- این بازی با اندک تغییراتی، نام های متفاوتی مانند خرگوش و شکارچی، سنجاب و روباه، خرگوش بی لانه، سنجاب بی درخت و بُوجاخ تُوتدی و دُوشان اُویونی به خود گرفته است. ● نتیجه بازی: با انجام این قبیل بازی ها، مهارت های بدنی، اعتماد به نفس، اتکا به خویشتن، چه در مراحل تحصیل و چه در کار و زندگی در جسم و جان کودک ایجاد می شود. ● نام بازی: چی مال چیه؟ ● نام محلی: چی مال چیه؟ ● اهداف کلی: بالا بردن سطح دانش و تشخیص کودکان، یادگیری نظم ترتیب ● اهداف جزئی: ایجاد حس رقابت ● تعداد بازیکن: محدودیتی ندارد ● سن بازیکنان: 6 الی 9 ساله ● ابزار لازم: ندارد ● محوطه بازی: جایی مانند اطاق ● شرح بازی: مربی بچه ها را دور خود جمع کرده (و یا اگر کلاس باشد روی صندلی ها می نشینند) چهار کلمه را که به نحوی مربوط به هم هستند، ذکر می کند. کودک بهد از شنیدن کلمات، بایستی رابطه ی بین آنها را بیابد و در دو عنوان که در هر کدام، دو کلمه مربوط به هم است، جواب دهد. برای مثال: مربی: دریا، اسب، ماهی، خشکی کودک: ماهی مال دریا، اسب مال خشکی مربی: صندلی، عینک، چشم، میز کودک: صندلی مال میز، عینک مال چشم مربی، به نوبت با همه ی آنها بازی می کند و اگر تعداد بازیکنان زیاد باشد، می تواند برای ایجاد رقابت سازنده و سالم، کودکی را که نتوانسته جواب صحیح بدهد، از دور بازی کنار بگذارد، تا بقیه دقت بیشتری از خود نشان دهند. بازی ادامه می یابد تا اینکه یکی پس از دیگری در اثر اشتباه سوخته نفر آخر برنده ی بازی است. ● نتیجه بازی: کودک با اجرای این بازی بسیاری از ناشناخته های محیط زیست خود را شناسایی و در ذهن خود، آنها را تجسم خواهد کرد، گویی که قصه ای را می شوند. ● نام بازی: پنج سنگ (یک گُل، دو گُل) ● نام محلی: بش داش ● اهداف کلی: ایجاد حس تفکر و اندیشه و خیال، دقت در نگاه و حرکات موزون دستها ● اهداف جزئی: سرگرمی و درک کاربرد ریاضی در مسائل زندگی و اقتصادی ● تعداد بازیکن: 2 نفر (یا دو گروه 2 الی 3 نفره) ● سن بازیکنان: محدودیتی ندارد ● ابزار لازم: 5 سنگ گرد، که کمی بزرگتر از فندق باشند ● محوطه بازی: محدودیتی ندارد ● شرح بازی: ابتدا با جفت و تک آمدن، اینگونه که یکی از بازیکنان سنگها را در مشت می گیرد تا دیگری بگوید زوج است یا فرد، شروع کننده ی بازی مشخص می شود. هرکدام مرتکب اشتباه شوند سوخته، دیگری بازی را شروع می نماید و هر یک در نوبت خود از هر مقطع که مانده باشد، بازی را پی می گیرد این بازی چندین مرحله دارد و بازیکن با اجرای موفق هر مرحله، یک امتیاز کسب می کند و به مرحله ی دیگر راه می یابد. مرحله اول: 5 سنگ را به گونه ای که جدا از هم بایستند روی زمین پخش می کند، یکی را برداشته و به بالا می اندازد، در فاصله ی پایین آمدن، یکی از سنگها را از روی زمین برداشته و با همان دست، سنگ بالا انداخته را که در حال سقوط است می گیرد و به همین نحو، همه ی آنها را برمی دارد. مرحله ی دوم: 5 سنگ را به گونه ای که دو به دو قرار بگیرند، روی زمین پخش می کند، یکی را برداشته و به بالا ... و سنگها را 2 تا، 2 تا، از روی زمین درو می کند. مرحله ی سوم: مانند مراحل فوق، منتهی چهار سنگ روی زمین را در دو حرکت: 1 تایی و 3 تایی، برمی دارد. مرحله ی چهارم: مانند مراحل قبلی، منتهی 4 سنگ روی زمین را یکجا و در یک حرکت برمی دارد. مرحله ی پنجم: بازیکن باز سنگها را پخش کرده، یکی را برداشته و بالا می اندازد و در فاصله ی بازگشت، یکی از سنگهای روی زمین را برداشته و سنگ هوا را می گیرد و با یک پرتاب دیگر، سنگی را که از روی زمین برداشته، با یکی دیگر از سنگها، عوض می کند و یه همین طریق، مرحله را با تعویض تمامی سنگها، به پایان می برد. مرحله ی ششم: در این مرحله، بازیکن با دست چپ، توسط انگشتان شست و میانی به صورتی که انگشت اشاره روی آن سوار شده باشد پُلی عریض، روی زمین می سازد. سنگ های پخش شده را به حریف اشاره می کند تا یکی را به عنوان قراول انتخاب کند. پس از آن، یکی را برداشته و به طرف بالا می اندازد... و دوباره می گیرد و در این فاصله، سنگها را یکی یکی حداکثر با 3 ضربه، به ضرب انگشت میانی که از انگشت شست به حالت فنری یا بشکن، رها می شود از زیر پل می گذراند. چون سنگ قراول، و آخرین گذرنده از زیر پل خواهد بود، بدیهی است حریف سنگی را به عنوان قراول، انتخاب خواهد کرد که سدّ معبر سایر سنگها باشد و مسلم است در اثر برخورد یکی از سنگها قراول بازیکن سوخته و نوبت بازی حریف خواهد شد. مرحله ی هفتم: در این مرحله، بازیکن بعد از ریختن سنگها روی زمین، دست چپ را در یک طرف آنها به صورت عمودی بر زمین گذاشته و دیواری درست می کند. باز با دست راست یکی را بعد از برداشتن به طرف بالا انداخته... و دوباره می گیرد و در این فاصله بایستی، یکی از سنگها را برداشته و به آنسوی دیوار بگذارد، این حرکت را برای تمامی سنگها، اجرا می کند. مرحله ی هشتم: در این مرحله بازیکن همه ی سنگها را یکجا به طرف بالا می اندازد، در فاصله ی بازگشت آنها، فوراً دستها را از کناره به هم می چسباند و سنگها را با کف دو دست می گیرد، دوباره آنها را در همان حال با دو دست به طرف بالا می اندازد و در این فاصله دستها را وارونه کرده و از ناحیه ی انگشت سبابه به هم می چسباند و آنها را با پشت دستهایش می گیرد و سپس عکس آن را انجام داده و باز سنگهای پرتابی را با کف دو دست می گیرد، افتادن حتی یک سنگ، موجب سوختن است و هر کدام این مرحله را گذرانده باشد، برنده ی بازی است. مرحله ی آخر، مرحله ی تنبیه است و دو بازیکن روبروی هم می نشینند (و یا اگر به صورت گروهی اجرا می شود، دو سرگروه). بازنده کف دستش را به زمین می چسباند و نفر برنده، سنگها را یکی یکی با اسامی تنبیه ها (مانند: مشت، سیلی، نوازش، پیچش و برداشتن عسل از کندو) پشت دست او می چیند سپس او بایستی با یک حرکت همه ی سنگها را به طرف بالا بیندازد و با دست بگیرد، اگر توانست همه را بگیرد، تنبیهی متوجه او نیست، ولی براساس آنچه بر زمین انداخته باشد، تنبیه می شود. ● نکات: 1- البته این بازی، بنابر ذوق و ابتکار بازیکنان ماهر، می تواند مراحل زیادی داشته باشد. به طوری که در بعضی نقاط آذربایجان بازی بش داش را در بیش از 20 مرحله هم اجرا می کنند. 2- مرحله ی نهم شیرینی مخصوص به خود را دارد، مخصوصاً وقتی تنبیه و مجازات فرد بازنده ، انجام عمل برداشتن عسل از کندو باشد (یعنی برداشتن سنگی از زیر دست فرد برنده)، تا خاتمه انجام کار، فرد برنده با ظرافت تمام ناخن خود را به حالت نیش زنبور بر دست او فشار می دهد و مانع این کار او می شود. ● نتیجه بازی: این بازی، اهداف آموزشی نیز دارد، به خصوص در رابطه با علم ریاضی: آشنایی و درک مفهوم دسته بندی اعداد و مجموعه های پنج عضوی و جمع افزاری آنها که در دوران تحصیل مقطع پایه ی اول، مدتها طول می کشد تا این عناوین تدریس شود و این بازی قادر است همان ها را با چند دور تکرار بیاموزد. در این بازی است که کودک می تواند، مهارت ها و قابلیت های فراوانی، در دستها و انگشتانش ایجاد کند.